Daniw a para ubbing ti mapagsasalipan dagiti mannaniw iti 9th RFAAFIL. Nasken a dagiti daniw ket para kadagiti ubbing manipud iti Prep agingga iti Grado Tres.
Ammuen dagiti mapaspasamak iti RFAAFIL. Mabalin pay a komustaen iti Facebook ken suroten payen iti Twitter.
Daniw a para ubbing ti mapagsasalipan dagiti mannaniw iti 9th RFAAFIL. Nasken a dagiti daniw ket para kadagiti ubbing manipud iti Prep agingga iti Grado Tres.
Padak a hurado, kayatko laeng ti malawlawagan iti tema. Iti pagannurotan, no para ubbing, kunatayo, prep agingga iti grade III. Ti panagawatko daytoy ket saan a daniw a mairuknoy kadagiti naagapad nga ubbing, no di ket dandaniw a naisangrat nga ikabesa wenno idaniw (i-perform) dagiti naagapad nga ubbing.
Adu dagiti nabasbasa ken malaglagipko a dandaniw a para ubbing. Kas koma iti:
idi ubingak a bassit
innalanak ti ansisit
napannak inlagidlagid
iti lelennekan ti init
Iti ababa a pannao, salip daytoy dagiti daniw a kapatarna ket nursery rhyme. Dayta ti definition-mi iti pagannurotan PARA KADAGITI UBBING ITI PREP AGINGGA ITI GRADE 3. Ta no mairuknoy kadagiti ubbing, saanen a masapul a ma-define iti kasta ka-specific-na ti ubing a pangiruknoyan, ta no daytoy ti kaso, kasayaatan a daniwan ti maysa nga ubing a maladaga.
Pinalabsak dagiti naisalip a daniw, ket adu dagiti dandaniw a nasurat a mairuknoy kadagiti ubbing.
Kayatko laeng ti malawlawagan, Padak a Hurado. Sapay koma ta kastoy met ti pagtaktakderanyo tapno agsusurot ti panagarisittayo.
Sarurongak ti kunam, pada a hurado. Ngem adda pay met nalawlawa nga interpretasion ti PARA KADAGITI UBBING ITI PREP AGINGGA ITI GRADE 3 iti bukodko a panagkita. Ti bukodko (wenno irekomendak nga inayontayo) a definition: malaksid a basaen wenno ikabesa a mismo dagiti ubbing a nadakamat iti pagannurotan, mabalin met a dagiti nataengan (nagannak, titser, tutor ken dadduma pay) ti mangibasa kadakuada. Ngem maymaysa ti pagsabtan ti pagawatantayo: daniw daytoy a dagiti ubbing ti makaawat; saan a dagiti nataengan laeng.
Kas iti init ti kalawag sa ti interpretasiontayo iti pagannurotan, kakadua a hurado. Mabalintayo ngaruden a rugian ti agipaskil kadagiti pilitayo? tapno makaanges metten ti RFAAFIL Secretariat.
9TH REYNALD F. ANTONIO AWARDS for ILUKO LITERATURE
DANIW PARA UBBING: KARIT KEN PADAS TI IMBUNGANA
Ni JEFFERSON A. APOLONIO
Pamanunotan, Interpretasion, Wagas ti Panagpili
“Narigrigat ti agpili iti daniw a para ubbing ngem iti daniw a para nataengan,” daytoy ti immuna a rimmuar iti bibigmi idi idiaya ti RFAAFIL Secretariat ti panaghuradomi iti 9th RFAAFIL para iti kategoria ti daniw. Daytoy ngamin ti umuna a panaghuradomi iti ania man a salip iti Literatura Ilokana. Maysa pay ti pampanunotenmi a saan unay nga as-asaken ti Literatura Ilokana ti kastoy a kategoria manipud kadagiti nagkaadun a pasalipna – iti man benneg ti daniw wenno sarita. Saan a kas kadagiti pasalip a para nataengan a tinawentawen a maas-asak a mangted metten iti adu a kapadasan dagiti hurado ken makisalsalip.
Gapu met laeng iti kinakirang iti salip ti daniw a para ubbing, immapay iti panunotmi a nakurang ngarud met ti padas dagiti makisalsalip itoy a disiplina. Saan a panangtagibassiti iti kabaelan dagiti mannurat nga Ilokano, ngem adda kinapudno itoy no iti kinaadu — wenno kinakirang, para itoy a banag — ti naur-uren ti Literatura Ilokana a koleksion ti daniwna a para ubbing ti pagibasaran.
Sangapulo ket pito dagiti naisalip iti benneg ti daniw: 16 dagiti naitedkadami ta maysa ti naladaw a simmangpet, kuna ti RFAAFIL.
Immuna nga inaramidmi ti nangbasa iti pagannurotan ti salip. Patienmi a tumaud ditoy ti makatulong a mangpalaka iti panagpilimi. Agatiddog ti daniw iti di ab-ababa ngem 20 a linia ken maikompiuter wenno mainakinilia iti maysa a panid, nawaya ti estilo wenno sukog ti daniw ngem nasken a ti daniw ket para kadagiti ubbing nga agad-adal manipud iti Preparatory School agingga iti Grado 3….
Kas rookie a hurado, impaunegmi unay daytoy a pagalagadan. Rinugianmi a sinukainan tunggal naisalip amangan no adda simmubra iti panidna, sami insaruno a sinagat dagiti binatogda no awan met laeng ti nakurkurang ngem 20 ti liniada. Nakastrekda amin. Kalpasanna, impakatmi ti taay a mangtiliw kadagiti saan a maikari a makibalubal iti uneg ti pagsasalipan nga isu ti daniw a nairanta a para prep school, wenno preschooler iti sabali pay nga awagna, agingga kadagiti adda iti Grado 3. Kasarsaritami pay laeng idi ti RFAAFIL Secretariat ngem immapayen a nalimed daytoy a saludsod kaniami: manonto ngata a daniw ti sumiasi iti uneg ti naituding a pagsasalipan? Daytoy pay ti maysa a rason no apay a ‘narigat’ kunami ti agbalin a hurado. Kas agdadamo itoy a tay-ak, masapul nga ammomi nga ipakat dagiti teknikal a pagannurotan ti salip. Iramanmi a teknikal nga estratehia daytoy a ramen ti panagpili ta no saanmi a maaluadan, kasla binaybay-anmi metten ti pagannurotan ti 9th RFAAFIL iti benneg ti daniw. Ti teknikal nga aspeto iti panagpili ti kangrunaan nga igam ti asinoman nga agbalin a hurado. Gapu ta mangrugi amin-amin ditoy ti balligi ti salip, umiso laeng a napatpateg ti kabaelanmi a mangipataray iti paglintegan ngem iti laingmi a mangranggo kadagiti naisalip. No referee koma, saawkami a sumengngat no dimi ammo ti pagannurotan, agsawawkami met no dimi ammo nga ipakat daytoy. Kas agdadamo a hurado (wenno iti asino man a hurado wenno referee), awan papananna no di agdas-al a rigat ti akinkukua iti pasalip wenno iti liga ti pagrebbengan a dimi ammo nga iyabaga. No agbiddutkami, sikami ngarud ti mababalaw; saan a ti RFAAFIL.
Dakkel a responsibilidad ti panaghurado. Ngem inawatmi ti karit nga indiaya ti RFAAFIL Secretariat iti baet ti kinaagdadamomi.
Ti ngarud teknikal nga aspeto iti panagpili ti dagus nga inasikasomi sakbay a rinugianmi ti naimpasnekan a panagutob kadagiti naisalip. Saan laeng nga awitmi ti pagrebbenganmi a kas hurado, nakatulong pay daytoy a ‘nangpalaka’ iti panangranggomi kadagiti daniw. Ti nalawag a prinsipiomi: no mabangenan a sumrek dagiti saan a maikari, bumassit no kua ti bilang dagiti adda iti uneg ket nalaglag-an dagitoy nga iggaman.
Kayatmi man nga iyarig daytoy a salip iti maysa nga ay-ayam: no naiyanusio nga adda tournament iti ice hockey, maiparbeng laeng a mangnamnama ti mangimaton ken agbuybuya ken referee a mangitugot dagiti agay-ayam iti pagituduronda (hockey stick) ken pagpakuyasda (hockey shoes) a saan ket a pagsippaw (baseball glove) ken pagpatit (baseball bat) ta pagarupen dagiti atleta a beisbol gayam ti maay-ayam.
Ania ngarud ita ti kayat a sawen ti pagannurotan a nasken a ti daniw ket para kadagiti ubbing nga agad-adal manipud iti Preparatory School agingga iti Grado 3? Iti bukodmi a panagawat, daniw daytoy a mabalin a basaen dagiti nataengan (nagannak, manursuro, tutor ken dadduma pay) kadagiti ubbing nga adda iti Preschool agingga kadagiti agad-adal iti Grado 3, wenno/ken daniw a dagiti nasao nga ubbing ti mismo a mangbasa. Uray ania kadagitoy a dua wenno parehoda, masapul a masurotan dagitoy nga ubbing ti daniw – masurotanda man a sipupuso wenno nangnangngegda idin (pang-inaldaw a maus-sar) dagiti balikas a mangted kadakuada iti pamalpalatpatan, no di man umiso a pannakaawat, iti kayat nga ipatarus wenno kababagas ti daniw. Iti sabali a pannao, saan a daniw a para nataengan daytoy mapagsasalipan, kabaelan man a basaen dagiti ubbing a naagapad dagiti naisalip a gapuanan wenno saan.
Kastoy ngarud ti inaramidmi: inurnosmi dagiti naisalip iti tallo a grupo segun iti bukodmi a panagkita.
Grupo A: daniw a para ubbing (prepschooler agingga grado tres)
Grupo B: daniw a para ubbing ngem mabalin met a para agtutubo ken nataengan (wenno vice versa)
Grupo C: daniw a para nataengan (dagiti daniw a saan pulos a mainugot a para ubbing)
Itoy a wagas para kaniami, nalawag a maikkanmi iti importansia dagiti entries a nairanta a talaga a para kadagiti adda iti Grupo A. Patienmi a maikari la unay dagitoy a daniw a maipangrunami ta isuda ti nangitugot iti ‘pudpudno a mausar para iti naiwaragawag nga ay-ayam.’
Grupo a Naitawtaw
Sakupen ti Grupo a Naitawtaw wenno Grupo C dagiti daniw a para laeng kadagiti nataengan ti pakaituronganna. Naitawtaw kunami ta saan a mailut dagitoy a daniw tapno agturong a para ubbing ti mensahena. Dagitoy dagiti entries a simiasi iti pagrukodan, iti ababa a pannao. (Dagi)ti daniw nga adda itoy a grupo: Apocutopia: Ayat iti Kulturan’ Samtoy ni De Amor, Corazon.
Kakaisuna daytoy nga entry a simrek itoy a grupo. Daniwalay wenno free verse nga estilo. Maipapan daytoy a daniw iti kasasaad ti lubong ken ti moderno a kabibiagna ken kabibiag dagiti tao. Paulo pay laeng, bantay daytoyen a tumukno’t tangatang a kalay-aten dagiti ubbing, ken uray payen sumagmamano a nataengan. Narigat nga ipalawag daytoy a portmanteau wenno nagtipon a balikas (apocalypse ken utopia) ta uray sinaem ida tapno laeng lumag-an nga awaten dagiti agad-adal iti prepschool agingga kadagiti adda iti Grado Tres, saan a mainsasaan a mas maiparbeng daytoy a maipaay kadagiti agtawen iti beinte-tres agingga iti prep age sakbay ti panagkabaw.
Kastoy ti maysa a binatog ‘toy daniw:
A, sumged met ti dayaw ken kinatao
Iti apuy-altar ti sapsing a puso
A mapakan kamalala a lailo.
Iti damo pay laeng a panangbasami kadagiti daniw, kayatmi idin a saan nga iraman iti ranggomi gapu iti nauneg a kayatna nga ipaawat ken dagiti sumangkautro a nauuneg a balikas a nausar. Ngem gapu ta saan met a siksikami ti hurado, kas pagdayawmi kadagiti dua pay a kaduami, inkeddengmi met laeng nga inayon iti listaanmi.
Napatak ketdi a makita ti abilidad ni De Amor, Corazon a kas mannaniw. Maysa daytoy a batido. Tangkiran. Sayangenmi ti daniwna. Pinagngilngilangilnakami. No adda napintas a maibagami, ibalakadmi a saanna koma nga ipabpablaak ti daniwna iti ania man a wagas tapno mabalinanto manen daytoy nga isalip iti masungad nga aldaw.
Maika-16 ti puesto daytoy a daniw iti imami.
Grupo nga Agpampammarang
Insarunomi a dagus a tinaming ti Grupo B kalpasanna, wenno ti Grupo nga Agpampammarang. Binirngasanmi iti agpampammarang ta ditoy ti yan dagiti ‘agpampammarang’ a daniw no maidilig kadagiti adda iti Grupo A. Agpampammarang a para ubbing ngem mabalin met a para agtutubo ken nataengan; agpampammarang a para nataengan ngem mabalin met a para agtutubo ken ubbing. Kas hurado a naikkan iti pribilehio nga agpili, kunaenmi nga adda ditoy dagiti banag a saanmi a kayat a mabasa wenno mangngeg dagiti ubbing: dagiti adda gubsangna a balikas ken narabaw a binatog ngem para nataengan ti mensahena — nakadulin man daytoy wenno naibuyangyang.
Adda innem a daniw a nagupgopmi ditoy: Iliw ti Anak iti Ina ni Dayag T. Amianan; Saririt ti Ubing, Birtud ti Pagilian ni Anonymous; Dallang ken Dung-aw ni Ineng (Ruknoy Para ken ni P-noy) ni Bas Sit A. Timec; Kenka a Namnama ni Awan T Parbo-a-Naganna; Pagwadan ni Alcala Sanchez; Dagiti Inaldaw a Pannakigubat iti Biag da Boyet ken dagiti Gagayyemna a Makiay-ayam iti Wayawaya a Naatap ni Corazon de Amor.
Maika-15 iti listaanmi ti Dagiti Inaldaw a Pannakigubat iti Biag da Boyet ken dagiti Gagayyemna a Makiay-ayam iti Wayawaya a Naatap ni Corazon de Amor. No apay nga isu ti immuna nga inikkatmi itoy grupo, gapu ta maysa ditoyen ti kinaatiddog ti paulona. Saan nga umanatup ti kastoy a paulo kadagiti ubbing nga adda iti preschool agingga iti Grado 3. Ulawenna a dagus ti ubing sakbay a mabirokan daytoy ti interesna a mangbasa iti daniw. Naim-imbag ‘tay ababa a paulo. No mabalin ket simple laeng — kas mainugot kadagiti naganus ti panunotna. Iti sabali a pannao, dagiti kastoy a paulo ti maus-usar kadagiti salip para manakman. Kadawyan a mangguyugoy iti atension ti maysa a hurado ken uray metten kadagiti serioso a readers ti panggep dagiti kastoy a paulo. Ngem naisisita laeng a lisian dagiti kilometric title no para ubbing ti suraten, para pasalip wenno saan, iti ania man a genre.
Maipapan iti sapsapulen a wayawaya dagiti ubbing manipud kadagiti nauyong a nagannak ken manursuro ti trinatar daytoy free verse a daniw. Dagiti nauyong a balikas ti pakababalawanna la unay kadakami.
Iti pagadalan, kumanabsiit
Ti pagbaot iti bukot ti desk:
Sumardeng, agtalnakayo!
Boyet, Ago, serraanyo man dagita ngiwatyo!
Bugok, immalaka met la ken Tatangmo
A bobo ken tarantado!
Sayang ti innapuy a kankanem, loko!
(Agsapidengda iti suli ti ulimek
A mangpalabas purgatorio ti unget?)
Makarirubok dagitoy a balikas a mangngeg wenno mabasa dagiti ubbing nga adda iti preschool agingga iti Grado 3. Nakaro unay. Nalamlamuyot koma a balikas ti mangngeg dagiti kastoy ti kaganusna nga utek para met laeng iti bukodda a pagsayaatan, ken pagimbagan ti gimong. Iti salip a para ubbing, awan papananna no di kanayon a maarus dagiti nagugubsang a balikas no ikumpara kadagiti nalalanay a balikas.
Sabali met ti parikut ti Dallang ken Dung-aw ni Ineng (Ruknoy Para ken ni P-noy) ni Bas Sit A. Timec. Paulo pay laeng, mabalinen a kunaen a saan laeng a para ubbing ti pakairuknoyan daytoy a daniw no di ket para iti sibubukel a kagimongan ni Filipino (P-noy). Wenno no kayat ti partikular a pakaituduan daytoy, isu dagiti politiko a mangirurrurumen kadagiti umili — nga isu ti tema a trinatarna. Kas kadagiti dua a naagapaden a daniw, daniwalay met laeng daytoy.
Impanmi a maika-14 iti listaanmi gapu iti pannakairaman ti ubing — ti agsarsarita iti daniw — iti kadakkelan a parikut ti pagilian. Nupay saanda a maparitan a mangipeksa kadagiti pamanunotanda, ken ti karbenganda a makipagmuli iti masakbayan, nasapa unay a maibubo ti naganus nga utekda kadagiti kakastoy a parikut. Kastoy dagiti dadduma a binatog ti daniw:
Ngem apay a dagiti bodega ti bagas
Nagtutuon dagiti kinnan dagiti insekto
Kaykayat kadi ti gobierno dagiti insekto
A pakanen ngem dakami a marigrigat?
Ken daytoy pay:
Dagiti ganggannaet kuna ni apong
Dagitoy dagiti taga-sabali a nasion
Nga awan bibiangda no madadael ti dagatayo
Basta agakupda iti pirak.
Nasayaat met no adda dagiti ubbing a makaawat iti taray ti biag imbes a masugsuganda iti sabali a pammati (brainwashing.) Ngem dagiti kakastoy a balikas, wenno dagiti binatog ti daniw—itoy a kaso, kur-itanda ti apges ken mangimulada iti rurod kadagiti naganus a panunot.
Ta apay met nga isubotayo dagiti ubbing iti nakana a parikut idinto a mabalinda met a pilien ti nasalsalun-at a panagbiag? ‘Bay-an dagiti ubbing nga agay-ayam,’ kunatayo, ‘tapno mananamda ti kinaubingda ket normalda a dumakkel.’ No kasta, saantayo koma ngarud a rituren ti naganus a panunotda.
Manen, ubing ti agsasao ngem mas maiparbeng a para nataengan ti ibagbaga ti daniw.
Inranggomi a maika-13 ti Iliw ti Anak iti Ina ni Dayag T. Amianan. Maikatlo a persona daytoy quatrain a daniw a nagrima iti aaaa malaksid iti umuna nga istansa. Kas ibagbaga ti paulo, iliw ti anak iti ina daytoy a daniw. Ngem kinaagpaysona, iliw dagiti agama daytoy iti ina nga adda idiay Dubai. Manen, saan a puro a para ubbing daytoy a daniw; para iti sibubukel a sangaamaan (aglalo kadagiti naiyadayo a nagannak) ngem aglinglinged laeng kadagiti narabaw a balikas:
Iti ragsak a naimatangan ti ama iti anakna
Ammona mariknana’t nabayagen a sasaadenna
A kailiwna a makita ken maarakupna
Nga uray isu palalo metten ti iliwna ken baketna!
Maika-12 met iti listaanmi ti Saririt ti Ubing Birtud ti Pagilian ni Anonymous. Maysa met a quatrain daytoy a daniw ken punta rima ti kaaduan a nausar. Maipapan iti kinasaririt ti maysa nga ubing ti sarsaritaen ti daniw, kas ibagbaga met ti paulona. Bilbilinen ti agsasao (maikadua a persona) ti kasinsinna a tatang ta pagwadan daytoy ti putotna. Kasla agsarsarita dagiti agkasinsin nupay saan a simmungbat ti ama. Iti maikadua nga estropa, maikatlon a persona ti daniw. Ti napintas a galad daytoy nga entry, nabaelan ti mannaniw nga imbalyesta ti punto-de-vistana.
Dungdungguem ‘ta anakmo a lalaki, Insan
Adda naitallimeng kinalaingna a di magatadan
Iti uneg ti klase kinalaingna makaartap awan
Sinno ketdi’t immalaanna kadakayo nga agasawan.
Wen, namnamada ti anakda, namnama pay ti pagilian
Taklin, birtud ken sangir agraniag nga awan kurangna
Dagiti nagannak a nanumo umayen panawen ilulung-awda
Ti anak a nasaririt agpaay a silaw ti pamilia ken ti pagilian.
Tumignay ti linaon ti daniw. Ngem ti giyami ti immanay a nangibin kaniami tapno agtalinaed iti grupo nga agpampammarang. Manen, nalag-an dagiti balikas a naaramat ngem adda mensahena a para manakman.
Pagwadan ni Alcala Sanchez ti maika-11 iti listaanmi. Maysa pay a quatrain daytoy ken punta rima ti nausar malaksid iti umuna nga estropa:
Ayna, manang baket a kumkumbet
Kagurami sursuro a dakes
Ngamin ubbingkami a nasingpet
Natudio, nadayaw ken nagaget.
Daytoy ti maikatlo nga istansa:
Manong lakay nga aglukaylukay
Makaulaw sang-awmo ken katay
Ayna, ‘ta boksitmon kasla burnay
Balay-arak no inka agwalay.
Mayat ta adda humor daytoy a daniw. Nupay ubing ti agsarsarita ditoy, para kada manang ken manong ti mensahe. Umanayen dayta a rason nga impisokmi met daytoy nga entry in Grupo B. Nupay pagwadan ti maisawsawang kadagiti binatog ti daniw, saan met a mapagduaduaan nga adda kinaparato iti bibig ti ubing. Makapaisem dagiti balikas, ngem sapay ta ti ubing a makabasa kadagitoy a linia ket saanto a makasursuro a manurdo: Ayna, manang baket a kumkumbet; Manong lakay nga aglukaylukay.
Free verse ti pilimi a maika-10: Kenka a Namnama ni Awan T. Parbo-A-Naganna. Pammagbaga ti dakdakamaten daytoy a daniw. Adu a naimbag a sursuro ti kayat ti mannaniw nga imula kadagiti pakaiturongan ti daniw: preschoolers agingga iti Grado 3. Ngem dagiti naiwaraswaras a figure of speech ti namkuatanmi a nangulod daytoy a daniw iti akintengnga a grupo. Gapu ngarud iti kinaaduda, nagparang met ti sabali a burikda: maipaay dagiti balikas kadagiti nataengan nupay para kadagiti ubbing ti mensahe ti daniw.
Kastoy ti umuna a binatogna:
Mapekkel man ti puso iti pannakapnek iti pannakaanninaw ti kari ti namnama
Iti rimat dagiti sibibiag a matam. Maitag-ay ti rikna iti pannakapagusto
Iti sam-it ti inosente nga isem dagiti bibigmo. Umisem ti kararua iti kinakontento
Iti talged ti kinatalingenngen iti sarangsang ti garakgakmo. Nupay sagpaminsan
A sumigab ti aripapa ti amak iti barukong; dumuklos ti aplaw ti pangngadua
Iti panunot iti kinaganus pay laeng ti kinataom.
Grupo a Kuarta
Siam dagiti limsot iti sagatanmi nga agbabalubal iti Money Group wenno Grupo A. Grupo a kuarta, kunami, ta daytoy ti yan dagiti daniw a pudpudno nga agpaay, iti bukodmi a panglakagan a mangranggo iti pilimi, kadagiti preschooler agingga iti Grado 3. Nupay mabalin latta nga iturong ti asino man a sutil a kasdi met nga adda agpaay kadagiti nataengan kadagitoy a gapuanan, babaen iti inwakraymi a bukod a kriteria wenno wagas ti panagarisit, ubbing ti nakakaawat a pakaipuntiriaan dagitoy a daniw. Dagiti daniw: Agbalinka a taga-Calamba ni Laong-laan T. Dimasalang; Ditoy ni Father; Ti Trayanggulomi ni Bayangbayang; Ti Umuna nga A Ba Ka Datayo ni Grado Uno; Daytoy Lapisko ni Art Rapaap; Ti Pusak a Gusing ni A. Sanchez; Abakada ni Bulaylay (Daniw para ken ni Abby A., Grade III iti Central School iti Ilokos) ni Apong Bucanegan; Linnemmengan ni Pik-Pak-Boom!; Kuna ni Mam… Kuna ni Inang… Kuna ni Tatang… ni Amboy.
Maika-9 laeng ti nagun-od ti Ti Umuna nga A Ba Ka Datayo ni Grado Uno iti listaanmi nupay umaw-aweng a para ubbing. Kasla pay agkankanta daytoy a daniwalay a mangbinsabinsa kadagiti letra ti alpabeto iluko. Ti dakesna, agkurang ti alpabeto a naiparang.
Kastoy ti sumagmamano a binatogna:
Arakupentayo ti Ma
Iti petalo a banglo ti raya
Ket agindayon iti takiag ti umang-anges a dakulap
Bisongentayo ti Na
Ta riknaentayo ti bara
Iti bitek ti pulso ti kanito nga anges ti relo ni lolo…
Teksantayo ti Ya
Ta umayna alaen ti korona
A balangat ni Mrs. Riego gapu iti ayatna kadatayo.
Ibitlatayo ti A E I O U
Sa agkanta ken aggumintangtayo
Ta rambakantayo ti Samtoy ken Samiwengtayo ditoy.
Kadagiti naunton ngem nasidap ti paliiwna nga ubbing, intuodenda la ketdi no yan ti Nga, Pa, Ra, Sa, Ta, ken Wa. “Kunak man no mainayon dagita a letra,” mabalin nga iparaipusda. Daytoy ti rason no apay a daytoy a daniw ti immuna nga inikkatmi iti Grupo A.
Maika-8 met ti puesto iti imami ti Agbalinka a Taga-Calamba ni Laong-laan T. Dimasalang. Panangkarit ti maysa a tatang iti anakna a sumurot ken ni Dr. Jose Rizal ti bagas daytoy tercet ti binatogna a daniw.
Anak, agbalinka koma a taga-Calamba
Surotem dagiti napatak a tugotna
Ammomi, kayam dayta, sige umaddangka!
Daytoy ti maudi a binatog ti daniw. Anian a karit! Anian a panangited ti ama iti suportana iti putotna! Nabileg a mensahe. No kasta koma amin a dakkel a lalaki, nupay saanda nga agbalin a kas iti nailian a bannuar, ad-adu la ketdi ti agballigi nga ubbing uray iti tay-ak laeng ti edukasion.
Magustuanmi met ti trivia nga itden ti paulo. “Pugtuanyo man, ubbing, no asino ti bannuartayo a naipasngay sadiay Calamba?”
Ti Ti Pusak a Gusing ni A. Sanchez ti inpanmi a maika-7. Quatrain daytoy a daniw maipapan iti taraken a pusa ti maysa nga ubing. Simple dagiti binatogna. Apagisu la unay a para kadagiti ubbing.
burborna ti immuging
ipusna kasla ruting
manmano nga uminum
ta kabutengnat’ danum.
Maay-ayo la ketdi dagiti ubbing no kastoy ti mangngegda. Saan laeng a dayta, paruarenna pay ti garakgakda.
Maika-6 ti ranggo ti Daytoy Lapisko ni Art Rapaap. Lima a quatrain sa nagungpot iti couplet ti pinili ti mannaniw a pinanglakaganna iti daniwna. Nagrima daytoy iti abab sa aa ti maudi a dua a binatogna. Adtoy ti maikatlo ken maikapat nga estropa ti daniw:
Daytoy lapisko ti paggapuan dagiti uged
Nga ikur-itko—agbalinda nga adu a bituen
Iti tangatang. Agtayabak! Awan makalapped.
Ti arapaap a bituen, umas-asidegen.
Daytoy lapisko ti manglukat adu a ridaw
Iti panunotko, innak makigasangasat
Iti panaglabas ti adu nga al-aldaw
Ragsak ken talinaay dinto agressat.
Daytoy dagiti kaunegan a binatog ti daniw. Narabrabaw dagiti dadduma a binatog nga ilawlawag. Maipunta met daytoy kadagiti ubbing a nadakamat iti pagannurotan.
Panangkumperar iti agsinsin a pangipaawat kadagiti balikas ti imbisto ti Kuna ni Mam… Kuna ni Inang… Kuna ni Tatang… ni Amboy, maika-5 iti listaanmi. Kastoy dagiti dadduma nga estropa ‘toy daniw:
Kuna ni Mam: Amboy, lalaingem ti agbilang
Ta napateg dayta iti nasaririt a panagkuentam.
Kuna met ni Inang: Anakko, lalaingem ti agkuenta
No kayatmo ti makaurnong adu a kuarta.
Kuna ni Mam: Amboy, lalaingem ti agsarita
Tapno maipakaammom ti ayat ken kappia
Kuna met ni Inang: Anakko, pinpintasem ti agsarita
No kayatmi ti tumapog iti pulitika.
Kunak ken ni Tatang:
Ania ti sarsaritaen da Man ken ni Inang?
Asino ti pudno, ni Mam wenno ni Inang?
Kuna ni Tatang:
Ituloymo ti agbasa a nalaing… ubingka pay, Anakko
Maawatamto… dinak tultuladen awan ti naturposko.
Napintas ti idea ti mannaniw. Nupay kasta, umalaw met. Inulawna ni Amboy. Maulaw kadi met dagiti ubbing a mangbasa iti daniw?
Idi damo a basaenmi, impagarupmi a dakdakamaten ti mannaniw dagiti lima a sense organs ti tao a panglakaganna iti daniwna — banag a nainsiriban koma a pagrubuatan a mangiyam-ammo kadagiti ubbing ti pateg ti panagkita, panagdengngeg, panagangot, panagraman ken panagapiras. Ngem saan gayam. Naim-imbag ngata koma no nairaman a nadakamat dagitoy a panagrikna ti kinatao.
Maika-4 met ti ranggo ti Ti Trayanggulomi ni Bayangbayang. Ayat ti pagilian ti nagwerretan daytoy a daniw. Kanayon a saan a maudi iti salip dagiti kastoy ti temana a sinurat. No iti pallot koma, saan a madehado ti makisalip no daytoy ti pilienna a warwaren. Agdepende ti puesto daytoy iti laing ti mannurat a mangipesenta iti gapuananna.
Pumidutkami kadagiti binatog ti daniw:
Puraw, asul ken nalabaga
Ti maris ti bandera
Dagitoy met ti marismi
Iti sao ken aramidmi.
Dagitoy pay ti binatog a mangisuro kadagiti ubbing a mangipateg iti bukodda a daga:
Balay a nasudi
Pundasion a napili
Plantasionka iti sursuromi
Balitokka a koronami.
Umang-anges a para ubbing ti maika-3 a pilimi: Ditoy ni Father. Ababa ken simple dagiti binatog agraman balikas. Nasalibukag ti aplaw daytoy a daniw. Daytoy ti ehemplo ti ibagbagami a makapaganaygay iti naganus nga utek no ikumpara kadagiti balikas a naaramat iti Dagiti Inaldaw a Pannakigubat iti Biag da Boyet …. Kasapulan dagiti ubbing iti kakastoy a basaen tapno mataraken a naimbag ti pangrugianda a kasasaad para iti masakbayan; saan koma nga isiblok nga isubo kadakuada ti nasabidong a kasasaad ti biag iti agdama. Manen, bay-antayo dagiti namanama ti masakbayan a mangnanam iti imnas ti biag, bay-antayo ida a dumakkel a normal — kas dawaten ti estado ti maysa nga ubing.
Kastoy dagiti dadduma a binatog:
Ditoy kadaratan,
mariknam
Ti nalamuyot nga allon.
Ditoy talon
mariknam
Ti bitek ti biag.
Ditoy taeng
mariknam
Ti imnas ti panangilala.
Ti kinaamo dagiti balikas ti rason no apay nga inatiwna ti Ti Trayanggulomi. Iti bukodmi a panangutob, kalpasan nga umagsep dagitoy a pamanunotan iti utek ti maysa nga ubing—no di man mismo a mananamna—masursurona met ti agbalin a patriotiko no makagteng iti sabali a disso. Malagipnanto met ti kinatalinaay ti naggapuanna nga away, kas iti maysa a nabayagen nga agindeg iti ballasiw-taaw, adda panawen a sumken met ti iliwna iti nariinganna ken nakaisigudanna a buya. Wenno daytay agtrabtrabaho iti Manila a nabayagen a dina nakita ti probinsiana, malagipna latta met ti tinubuanna.
Iti umuna ken maikadua a panangbasami kadagiti entries, ti Abakada ni Bulaylay ni Apong Bucanegan ti timpuar a dagus a paboritomi a mangidaulo itoy salip. Ngem iti naannad a panangamirismi iti talugadingna, natnag daytoy a maika-2 iti imami.
Napintas daytoy a daniw. Pammagbaga ti mensahena. Ababa dagiti binatogna ken addaan rima. Rima nga umaweng iti panunot ta naiyurnos daytoy nga aaaa malaksid iti maysa nga estropa. Rima a nalaka a sumrek kadagiti lapayag dagiti ubbing. Saan a nagubsang dagiti balikas no ikumpera iti Dagiti Inaldaw a Pannakigubat iti Biag da Boyet…, banag a mangitag-ay itoy daniw kadagiti pudno a pakaipaayanna: preschooler agingga kadagiti adda iti Grado 3.
Adtoy dagiti dadduma a binatog:
umagep pay ti alutiit iti daga
dayawem ngarud ni ama ken ina
babbaket ken lallakay agmanoka
daan nga ugali napateg iti agdama.
ti nasayaat a kababalin
kasla libro a di maikupin
naisurat dita dagiti bilin
ti Dios a Mannakabalin.
Daytoy man ti binatog a masayangankami iti rimana:
agmulaka iti ayat
ta agapitka iti kinaimbag
dimo liplipatan ti agkararag
ta nasamay nga armas.
Mabalin koma met nga inurnos ti mannaniw dagiti binatog a saan nga agbaliw ti mensahe a kayatna nga ipaawat, kas koma itoy:
agmulaka iti ayat
ta agapitka iti kinasayaat
dimo liplipatan ti agkararag
ta nasamay a kalasag.
No apay met a nangatngato ti ranggona ngem iti maikatlo, agsipud ta narigrigat a putaren daytoy. Ken addaan rima. Narigrigat a putaren ti adda rimana a daniw ngem ti daniwalay. Nabaked met ngamin a para ubbing ti Ditoy iti bukodmi a panagkita. Adda kabukbukodan a mensahe daytoy. Ngem intedmi a maikadua ti Abakada ni Bulaylay gapu iti panawen nga intaraken ti mannaniw iti daniwna. Iti panagangat ti dua a kapanunotan, naimbag no ikkan iti preperensia ti no asino ti nangted iti ad-adu nga oras iti putarna. Masapul nga isu daytoy ti masupapakan.
Adda iti umana a pilimi, ti Linnemmengan ni Pik-Pak-Boom!, dagiti ramen ti daniw a para ubbing. Simple dagiti balikas a naaramat; mainugot unay a para preschoolers agingga kadagiti adda iti Grado 3.
No naikay ti ubing kadagiti libro, masapul nga ay-ayuen ida. Nupay saan met a kanayon a pagustuan ti pasugnodda, masapul dagiti nagannak wenno titser wenno tutor iti nasamay a wagas tapno imbes a tumaray ti adalan, umasideg daytoy ket itedna ti naimpasnekan a panangdengegna. Ania dagiti gamigam a pangguyugoy iti imatang dagiti ubbing? Dagiti pagaayatda nga aramiden: agay-ayam, agkanta nga agay-ay-ayam, agbilbilang nga agay-ay-ayam. Iti kaso ti Linnemmengan, dayta ti nangitayok kenkuana manipud kadagiti kabalubalna. Malaksid nga agay-ay-ayam daytoy a daniw, agkankanta pay daytoy. Malaksid nga agkankanta, mangisursuro pay daytoy — kangrunaanna kadagiti adda iti nagangganus a sirib (preschool ken kindergarten) a mangrugrugi pay laeng nga agbasa wenno agbilang.
Daytoy ti maysa a paset ti daniw:
Iti tengnga ti pamilgan, nagmattiderka iti abay ti lata
Apput dagiti dakulapmo dagiti nairut iti kidemna a mata
Iti kumpas dagiti danapeg ti panaglemmeng iti malem, kankantaem:
“Linnelinnemmengan nalawag ti bulan
Awan iti likod, awan iti sango
Agbilang iti sangapulo nakalemmengkayo
Maysa, dua, tallo, uppat, lima, innem, pito, walo, siam, sangapulo!”
Anian a daniw! Kablaawanmi ti nangsurat itoy.
Uray pay dagiti adda iti preschool a marigatan iti kinaatiddog dagiti binatog, mapatugawda met iti abay dagiti padada nga ubbing no basaen ti asino man a nataengan ti daniw. Mapasurotda pay ketdi ngata nga agbilang (a mangisuro kadakuada): Maysa, dua, tallo, uppat, lima….
Nupay umanayen dagitoy a nangted iti tung-ed kaniami tapno ipabus-oymi iti Linnemmengan ti umuna a puesto, saankami a nagpatingga ditoy iti panangpadasmi a nangtakuat iti dagsen ken pategna a kas daniw a maiparbeng a para ubbing. Ania a topiko wenno tema wenno wagas ti kaaduan a mapanunot a suraten dagiti mannurat no para ubbing ti mapagsasaritaan? Annugotenmi a saanmi nga inwayat ti pammaneknek ti estatistika, ngem agturedkami a mangpugto a naruay a panagayat iti kabukbukodan a pagsasao ken pagilian, panangitandudo iti nakaparsuaan ken kadagiti ayup, panangipaganetget iti pateg ti adal ken sursuro, ken panangipalagip kadagiti nadiosan a pammagbaga ti umuna a mapanunot ti kaaduan a mannurat. No patien a kasta, adda kinaisangsangayan a talugading ngarud ti Linnemmengan no maidasig kadagiti naagapad.
Nupay naisurat ti daniw iti free verse, agallangogan met iti lapayag dagiti umaweng a kumpas dagiti ritmona. Siaammokami a saankami nga awtorisado, ngem kas nakawesan iti bileg a mangted komento ken kristisismo dagiti naisalip gapu aleng ta huradokami, kunaemmi nga, iti bukodmi a panangutob, “instant classic” iti Iluko Children’s Literature ti Linnemmengan.
Uray ti banag a mangiduron itoy daniw a rummuar iti pagbabakalan ti salip—ti banag a ‘pagkapsutanna’ no mabalin nga ibaga a kasta—isu met laeng ti mamapigsa itoy. Kayatmi a sawen, ti naiparipirip a kakaisuna, nakubong a binatog a para nataengan iti ungto ti daniw ti mangawit itoy a sumagpat iti sumaruno nga apad a papananna: ti naun-uneg nga ipaawat ti Linnemmengan.
(Maallilaw ngata met ti ubing ti gasat iti linnemmengan ti biag?)
No saan man a para iti agdama a panagawat dagiti ubbing iti preschool agingga iti Grado 3 dayta a binatog, agpaayto daytoy iti masakbayan. No ipaidulin dagiti nagannak wenno manursuro wenno tutor daytoy a kopia ti Linnemmengan, matakuatanto dagiti ubing a daytoy a daniw a binasana wenno binasbasana idi naganus pay ti panunotna, adda gayam sabali pay nga ipapaawatna.
“Ah! Kasta gayam pay daydi,” mabalin a makunana wenno sabsabali pay a kaarngina nga isawang. Daytoy ti maysa pay a pagpintasan ti Linnemmengan.
Ket ngarud. dayta a binatog a malabit saan nga agpaay iti agdama a kapanunotan dagiti ubbing, mapakawan.
Adtoy ti apagbiit-a-taldiap ti listaanmi. Naranggo dagiti naisalip manipud umuna a pilimi agingga iti maudi:
1. Linnemmengan ni Pik-Pak-Boom!
2. Abakada ni Bulaylay (Daniw para ken ni Abby A., Grade III iti Central School iti Ilokos) ni Apong Bucanegan
3. Ditoy ni Father
4. Ti Trayanggulomi ni Bayangbayang
5. Kuna ni Mam… Kuna ni Inang… Kuna ni Tatang… ni Amboy
6. Daytoy Lapisko ni Art Rapaap
7. Ti Pusak a Gusing ni A. Sanchez
8. Agbalinka a Taga-Calamba ni Laong-laan T. Dimasalang
9. Ti Umuna nga A Ba Ka Datayo ni Grado Uno
10. Kenka a Namnama ni Awan T Parbo-A-Naganna
11. Pagwadan ni Alcala Sanchez
12. Saririt ti Ubing, Birtud ti Pagilian ni Anonymous
13. Iliw ti Anak iti Ina ni Dayag T. Amianan
14. Dallang ken Dung-aw ni Ineng (Ruknoy Para ken ni P-noy) ni Bas Sit A. Timec
15. Dagiti Inaldaw a Pannakigubat iti Biag da Boyet ken dagiti Gagayyemna a Makiay-ayam iti Wayawaya a Naatap ni Corazon de Amor
16. Apocutopia: Ayat iti Kulturan’ Samtoy ni De Amor, Corazon
Ti Makunami
Sumagmamano kadagiti naisalip ti addaan iti biddut iti ispeling. Gapu ta damoni ti aghurado, saanmi nga inakkan iti importansia daytoy. Ngem no para kontes, masapul koma iti ekstra a panangsirig dagiti makisalip itoy a banag ta saan met nga atiddog ti panid a dawdawaten ti daniw a saan a kas iti salip ti sarita. Adda dagiti hurado a mangted pateg iti kastoy a pakababalawan kangrunaanna iti ortograpia.
Wen, maysa a karit ken padasmi daytoy a salip kas hurado. Kasta met iti kabaelan dagiti nakisalip gapu iti kinakisang pay laeng ti kastoy a topiko ti pagsasalipan iti pakasaritaan ti Literatura Ilokana.
Nagasat ketdi ti RFAAFIL ta adda dagitoy manmano a mannurat a natured a timmapog iti pagbabakalanna idinto a nakaad-adu dagiti mannurat iti Iluko. A, ngem nagasgasat dagiti mannurat ta adda ti RFAAFIL a sipupuso a mangpabpabaknang iti sarusar ti Literatura Ilokana babaen iti tinawen a pasalipna. Ngem kagasatan ti Literatura Ilokana — ni Pedro Bucaneg — nga awan koman ti pagkunaanna iti ayat ti RFAAFIL kenkuana.
Kuna man ni John F. Kennedy a nagpresidente iti Estados Unidos: “Ask not what your country can do for you — ask what you can do for your country.”
Iti Literatura Ilokana, ania ngarud met ti mabalin nga isagut ni Bucaneg kas pammadayaw iti RFAAFIL iti asideg koman a masanguanan? Ay, ket, daytay koma daniw a kalkaligiden nga agur-uray para kenkuana. — End
Dagitoy dagiti 10 a pilik. Daytoy payen ti ranggoda:
1. Linnemmengan ni Pik-Pak-Boom!
2. Abakada ni Bulaylay (Daniw para ken ni Abby A., Grade III iti Central School iti Ilokos) ni Apong Bucanegan
3. Ditoy ni Father
4. Ti Trayanggulomi ni Bayangbayang
5. Kuna ni Mam… Kuna ni Inang… Kuna ni Tatang… ni Amboy
6. Daytoy Lapisko ni Art Rapaap
7. Agbalinka a Taga-Calamba ni Laong-laan T. Dimasalang
8. Ti Pusak a Gusing ni A. Sanchez
9. Ti Umuna nga A Ba Ka Datayo ni Grado Uno
10. Kenka a Namnama ni Awan T Parbo-A-Naganna
Ala, sapay ta ad-adda pay ti balligi ti rfaafil. Ituloymo latta koma, adingko. Adut maitulongmo para kadagiti mannurat...
Ti Daniw a Para Ubbing iti RFAAFIL 2011
IMMUNA a dinisidir dagiti hurado ti kaipapanan ti daniw a para ubbing, sakbay a binasami dagiti entries. Napagnunumuan ngarud a ti daniw a para ubbing ket ti daniw a naisangrat a basaen dagiti ubbing iti sango ti entablado, wenno imemoria dagiti ubbing a kas kadagiti nursery rhyme a no kua, ibalikas/ipangngegda kadagiti kaay-ayamda.
Iti biang ni pada a hurado Apolonio, grinupona pay ketdi dagiti naisalip a daniw kas iti sumaganad:
Grupo A: daniw a para ubbing (pre-schooler agingga iti grado tres)
Grupo B: daniw a para ubbing ngem mabali met para agtutubo ken nataengan wenno vice versa
Grupo C: daniw a para nataengan (dagiti daniw a saan a pulos a mainugot para ubbing)
Nalawag ngarud a maipangruna ditoy dagiti daniw a maawatan ken ibasa wenno imemoria dagiti pre-schooler agingga iti grado tres nga isu met ti nakaisangratan a talaga daytoy a pasalip ti RFAAFIL.
Simmaruno nga inaramidmi kas hurado ti panangrebisarmi kadagiti dandaniw a para ubbing, partikular ti artikulo ni Apo Gregorio Amano a naipablaak iti Rimat. Kasta met a sinublianmi dagiti daniw a para ubbing (tulang pambata) a nangabak iti Don Carlos Palanca Awards. Ken uray payen dagiti maipabpablaak ita a Kuwentong Pambata iti Liwayway ken dagiti mangab-abak a sarita (Tagalog) iti Palanca Awards met laeng—a naipablaak iti Adarna House. Ken uray dagiti kaudian a sarita a para ubbing a naipablaak iti Bannawag a sinurat dagiti mannurat nga Ilokano.
Adda nangnangruna a nadlawmi kadagitoy, nga isu met ti kunaenmi a kultura ken pagirayan ti literatura a para ubbing. Iti benneg ti sarita, kaaduan a punto de bista ti ubing ti agsarsarita. Ken uray iti daniw, ti ubing mismo ti persona.
Daytoy ngarud ti nagbalin a bagnosmi iti panangranggomi kadagiti daniw a naisalip iti RFAAFIL.
Innayonmi pay dagiti sumaganad a paliiwmi:
A ti daniw a para ubbing, mas epektibo no agrikudo daytoy kadagiti inaldaw-aldaw a padas ti ubing.
A ti daniw a para ubbing, mas epektibo no mausar dagiti bambanag wenno ayup wenno tao nga inaldaw-aldaw a maiggaman, mangngeg, marikna, mananam ken makitana.
A ti daniw a para ubbing, mas epektibo no graphic ti daniw a saan ket a mausar dagiti balikas a metaphysical wenno saan a maiggaman kas iti ayat, kappia, ladingit, ken kapadada.
A ti daniw a para ubbing, mas epektibo no abbaba dagiti linia, sumagmamano laeng nga estropa/estansa, ken gagangay a balikas t maaramat. (Isingasingmi ngarud a no agpasalipto manen ti RFAAFIL, limitaranna koma ti linia iti walo agingga iti 12 laeng a linia dagiti daniw.)
A ti daniw a para ubbing, naisangrat a maimemoria.
Ngarud, immuna iti listaanmi dagiti daniw a ti ubing mismo ti persona wenno agsarsarita iti daniw ket naud-udi dagiti daniw a no saan a ti nagannak ti agsarsarita, sabali a tao, wenno nagusar iti third person point of view—no basaen dayta ti ubign, kasla bagbagaannan daydiay padana nga ubing.
Adtoy ngarud dagiti pilimi:
1. Ti Pusak a Gusing :
Abbababa dagiti linia ken addaan rimana—mabalin pay nga ibaga nga addaan musika. Nalaka a basaen ken imemoria ti ubing. Nagusar met iti ayup a nangtrataranna iti tema tri panaggayyem, ken no kasano a nakatulong daytoy a gayyem iti bigna, ti panagbasana.
2. Daytoy Lapisko:
Ti ubing ti persona ket nagusar iti banag nga inaldaw-aldaw a mausarna, ti lapis. Ti nagkapsuatnna daytoy a daniw, pangunegen dagiti balikas a naaramat kasta met ti mensahe ti daniw, a mabalin a ti mismo a mangibasbasa nga ubing, dina unay maawatan. No apay a nangato ti ranggona, gapu ta addaan met iti rima ken pangababaen dagiti linia.
3. Ti Trayanggulomi
Manen, ti ubing ti persona. Ngem pangunegenen dagiti balikas kasta met ti mensahe ti daniw, ti panagayat iti pagilian a nangusaranna met ngarud kadagiti balikas a para nataengan. Nasaysayaat koma no mas simple ti panangiparangna iti mensahe. Kasano koma a maipakita ti ‘ayat ken dungngo a maisibog tapno rumangpaya ti puli’ a makita ken maanag ti maysa nga ubing?
4. Ti Umuna nga ABAKADA-tayo
Nairanta nga ineditmi ti paulo tapno nalawag a maidanonmi ti kayatmi a mapasamak koma iti daytoy a daniw. Masapul nga apaman a matannawagan pay laeng ti ubing ti daniw, nasken a maay-ayon daytoy a mangibasa wenno mangimemoria. Nagpintas koma a material daytoy ta insakabna iti alpabeto. Ti imasna, nagusar man metten kadagiti nagnagan kada balikas a di maanag a dagus ti ubing ti kaipapananna. Di kad koma nagsayaat no dagiti ayup kada masetas wenno kaykayo ti ehemplona iti tunggal alpabeto?
Dagiti adda iti Grupo B:
5. Linnemmengan
No koma ta ti ubing mismo ti nagsao, imbes a nagusar iti third point of view, ken abbaba dagiti linia, daytoy koma ti numero unomi. Ta padas dagiti amin nga ubbing ti inusarna a behikulo ti daniw, ti ay-ayam a linnemmengan. Ket ti kangrunaan a nangibaba iti listaanmi, ti maudi a linia nga uray no agsirkosirko ti ubing, dina maawatan dayta a linia—ken panagkunami, saan pay ket koman a paset ti daniw. Saan ngarud a daniw a para ubbing daytoy ta di met maawatan ti ubing ti maudi a linia.
6. ABAKADA
Napintas a paulo, nangruna no inaramatna koma ti singasingmi iti number 4. Nababa iti listaanmi gapu ta maysa a nagannak ti mangbagbaga iti anakna. No basaenen daytoy ti ubing, kasla bagbagaanna metten ti padana nga ubing.
7. Ditoy
Kas met laeng iti numero 6, maysa a nagannak ti persona. Pudno a makapasalibukag iti rikna dagiti balikas ken dagiti imahe a naaramat, ngem iti rikna ti maysa a nataengan.
8. Kuna ni Ma’am… Kuna ni Inang… Kuna ni Tatang…
Nangato koma daytoy iti listaanmi no surotentayo ti insuratmi iti ngato a maipangruna ti first person. Ti adatna, agbalin a tubeng iti panagbasa ti ubing daydiay “kuna ni…” a kas met iti pannakatikaw ti ubing a persona. Ngarud, makatikaw daytoy iti maysa nga ubing nangruna
ket maysa daytoy nga issue (asino kadi ti agibagbaga iti pudno?) a sungbatan dagiti nataengan (ti maestra ken nagannak) tapno saan a matikaw ti maysa nga ubing iti panagdakkelna. Nausar ditoy ti maysa nga issue wenno parikut dagiti nataengan a naipabaaga iti maysa nga ubing.
9. Agbalinka a Taga-Calamba
10. Kenka a Namnama
11. Pagwadan
12. Saririt ti Ubing, Birtud ti Pagilian
13. Iliw ti Anak iti Ina
14. Dagiti Inaldaw a Pannakigubat…
Ti adda iti Grupo C:
15. Dallang ken Dung-aw…
Ubing ti persona ngem addaan iti utek ti maysa a nataengan.
16. Apocutopia
17. Disqualified (segun iti esponsor)
* * *
Segun ngarud iti ranggo dagiti hurado. no dagupentayo, mapan a kas iti sumaganad:
1. Linnemmengan ni Pik-Pak-Boom!
2. Abakada ni Bulaylay (Daniw para ken ni Abby A., Grade III iti Central School iti Ilokos) ni Apong Bucanegan
3. Ditoy ni Father
4. Ti Trayanggulomi ni Bayangbayang
5. Daytoy Lapisko ni Art Rapaap
6. Ti Pusak a Gusing ni A. Sanchez
Dawatek ngarud koma kadagiti padak a hurado a no mabalin koma, padasenmi manen a rangguan dagiti top 6, tapno maipinal ti resulta. Ta no siak la a maysa, medio nadagsen ti riknak iti number 5 ken number 6 iti bukodko a rangking ("Ti Linnemmengan ken ti "Abakada ni Bulaylay").
Ngem no saan a mabalin daytoy a dawatmi, padasentayo ulit a dagupen dagiti ranggo-- ngem itoy a gundaway ti laeng umuna nga uppat ti ikkan iti gradona, ta kas nakunak, saanak a sumang-ayon a para ubbing ti rinangguak iti 5 agingga iti 16.
Dios ti agngina, Apo.
TOP SIX for
9th RFAAFIL:
Pakauggotan Dagiti Gunggona
Ni Prodie Gar. Padios
SAKBAY a nagranggoak, binasak a sinaggaysa dagiti daniw.
Pinilik dagiti namnamaek a mabalin a pagpilian kadagiti mapadayawan.
Iti alagaden, anamongak ken dayawek dagiti kapanunotan dagiti padak a hurado.
Ngem adda laeng diak maawat, ken no mabalin, diak ipalugod: saan koma nga itutok ken iyannineng laeng iti maymaysa a punto de vista (first person point-of-view) ti pagibasaran iti panagpili kadagiti daniw.
Itoy a benneg ti literatura, saan koma a limitaran laeng ti panangimutektek, no di ketdi maikalikagum koma nga uray ania a punto de vista: umuna, maikadua wenno maikatlo a punto de vista.
Ti nasken, saantayo a subbuan wenno pagbalinen unay a nakuneng dagiti audiencestayo: manipud kinder agingga iti maikatlo a grado ti elementaria.
Nasken met a laglagipentayo a salip ti daniw para kadagiti ubbing daytoy.
No salip, kayatna ngarud a sawen nga agsapsapultayo kadagiti daniw nga ekstra-ordinario ken para salip ti kalidadna.
Saantayo laeng koma nga agbase kadagiti naisalip iti umuna a punto de vista, no di ketdi agwaradiwadtayo iti amin nga anggulo: iti man tema, iti estilo, iti idea, ken/wenno representasion wenno pannakasurat dagiti dandaniw.
Malagipko nga idi ubbing pay dagiti dua nga annakko, sakbay ken uray idi agkinder ken agbasadan iti elementaria.
Naimutektekak ken nabayabayko ti panagdakkelda.
Kas mannurat nga amada, nagbalin a pinangpatpaturogko kadakuada dagiti dandaniw ken sarsarita para ubbing, a nakairamananen dagiti pinarnuayko a sarita ken daniw (a dagiti dadduma, nasuratko, idinto a dagiti dadduma, nagtalinaedda iti utekko).
Iti punto de vista, siak a mismo ti nangsarsarita ken nangdandaniw (para) kadakuada.
Iti punto de vistak a kas amada, naawatan ken nagballigiak a nangiyallawat dagiti mensahe ken pateg dagiti daniw kadagiti naganus nga utekda.
Nayuloda idi dagiti dandaniw nga indandaniwko kadakuada: indaniwda iti punto de vistada a kas ubbing.
Napaliiwko a dagiti ubbing—uray pay sakbay nga agkinder wenno agbasada—agwerwerret metten ti imahinasionda.
Kayariganda iti daytay espongha a kasla kankanayon a mail-iliwan nga umagsep iti danum wenno sirib nga italimengda kadagiti naganus nga utekda.
Malagipko nga idi addan iti kinder ti inaunaak (nakurang nga uppat ti tawenna idi), naipablaak ti maysa kadagiti Kuwentong Pambata a sinuratko, ti “Dambuhalang Pagkain,” iti Liwayway Publishing, Inc.
Estoria daytoy ti maysa nga ubing a managmurkat, agibelleng iti makan, dina ibusen ti linaon ti pingganna.
Dagiti murkat ken imbelbellengna a taraon, naur-urnong, ket isu dagidiay ti nagbalin a higante a taraon (Dambuhalang Pagkain).
No diak mariro, nasurat daytoy iti third person point of view. Saan nga iti umuna a punto de vista. Wen, Kinder pay laeng daytoy balasangko idi. Imbasak ken inestoriak kenkuana ti sarita.
Idi makasursuron nga agbasa, inan-anusanna a binasbasa, ken di naum-uma a nangbuybuya iti ilustrasion ti sarita. Dina nalipatan daydiay nga estoria—agpapan ita.
Ala, ket nasurat daydiay iti third person point of view.
Malagipna ti idea ti estoria. Ken ti mensahena: di rumbeng nga agibelleng iti taraon. Adu dagiti manglanglangan a mangan. Ipateg ti taraon wenno grasia a sagut ti Dios.
Anansata, ti pay maysa kadagiti kangrunaan, makaagsaw ti ubing iti mensahe iti sarsarita wenno dandaniw: ania man a punto de vista ti pannakasuratna.
Di met makuna a mangtikaw daytoy a punto: no di pay ket, iti sabali nga anggulo, pagalikutegenna ti panunot ti ubing.
Ket iti kinaganusna, makasursuron nga agpanunot ken mangaramat iti naganus pay nga imahinasionna nga agdakiwas ken mangbagting kadagiti bambanag nga ipagaruptayo, datayo a nataengan, a di pay kabaelan dagiti ubbing a batoken .
Kuidawka ta nasisirib dagiti ubbing, kunatayon sa!
(Ngem, ne, kapanunotan ken paliiwko daytoy! Adda kadatayo no kayattayo a balinglingen ken i-debunk.)
NAITEDKON ti ranggok para iti maika-9 a salip ti daniw ti RFAAFIL.
Para kaniak, kontentoakon kadagiti immuna a pilik.
Ita, nasken nga agranggoak manen?
Idi damo, natangken ti pangngeddengko a diakon basaen ken padasen a rangguen manen dagiti dandaniw. Ngem ita nga addaak iti sango ti kompiuterko ditoy opisinami, nagpampanunotak.
Nagsalsaludsodak ti utekko.
Apay a ti pili dagiti padak a hurado saanna a kapada wenno uray man laeng kaabayna koma, no di pay ketdi kilometro ti kaadayo ti maysa wenno dua a daniw kadagiti pilik?
Iti pasalip a kas iti RFAAFIL, tallo dagiti napusgan a hurado.
Tallo nga utek.
Ti utekko, saan a nasirsirib ngem iti tallo nga utek.
Nasken met a denggek ti kapanunotan ti sabali.
Nga ikkak ti importansia ken respeto ti pangngeddeng ti tunggal maysa.
Isu ngarud nga iti pasalip a nakaramuten ken nalataken a kas iti RFAAFIL, masapul a maitandudo ken agtalinaed iti amnut ken kalidad ken reputasionna: ti deliberasion dagiti tallo nga utek ti maysa ngarud kadagiti tulbek tapno naimballigian ti resulta ti panagpili.
Isu nga inkeddengko manen ti nangbasa, ken nangimutektek kadagiti top tenko.
Sa ti resulta ti pannakagupgop dagiti pilimi a tallo: dagiti top six a kas kalikagum ni Ariel a rangguen manen.
Kanayonak a manganamong kadagiti pagarupek a naimbag a suhestion, no la ketdi pagimbagan ti kaaduan, aglalo iti kas iti RFAAFIL nga addan nagan ken naindaklan a kaimudinganna iti sirok ti init.
Ngarud, anamongak nga agpilikami kadagiti mapadayawan manipud kadagitoy innem a dandaniw.
Dayta laeng ta di maibabawi a wingiwing ti isubadko no adda man dagiti daniw a mairaman kadagitoy nga innem a maala iti ruar.
Idawatko met iti RFAAFIL ken ti Secretariat nga innem koma ti mapadayawan imbes a lima wenno uppat laeng.
Ta iti umuna a gundaway, no diak mariro, pasalip daytoy para kadagiti ubbing.
Naindaklan a rugi: rumbeng laeng ngarud, ken saan met ngata a pakadaksan, no innem dagiti mapadayawan.
Ta iti panirigak, maikari unay dagitoy innem a mangyabaga kadagiti kaimudinganda a premio.
ADDA dagiti pader iti pangngeddengko a di nadupir, idinto nga adda dagiti nagusod ken naginggined iti panangranggok (manen) kadagiti innem.
Saan a nakakaskasdaaw ta adda latta met dagiti di nakita wenno nananam wenno naimutektekan iti umuna a panagbasa iti maikadua wenno maikatlo wenno ad-adu pay a panangbasa.
Kasta ti nagbanagan ngarud daytoy a panangilas-udko iti umuna nga inkeddengkon a ranggok: immuli ti "Ti Pusak a Gusing" iti maikatlo a puesto: pinadisina ti “Ditoy” iti maikapat.
Sinunsonna pay ti “Ti Trayangulomi…” iti maikalima; ken tinukkol ken insaltekna ti “Daytoy Lapisko” iti maikanem.
Dagitoy ngaruden ti pinal a pangngeddengko: no adda man kadatayo ti di kontento, aramidenyo ti rumbeng nga ammoyo met a mainugot—kas iti pagarupek a mainugot—ket sapay ta iti pannakagupgop manen dagiti pili ti tunggal maysa kadatayo, magun-odtayon ti napintas ken makapnek ken maikari unay a resulta ti deliberasion.
Adtoy ngarud dagiti pinal a pilik, kas panagsaganadda:
Linnemmengan
ABAKADA
Ti Pusak a Gusing
Ditoy
Ti Trayanggulo
Ti Lapisko
dios ti agngina, apo (ninong), iti nakadakdakkel a panagpabus-oyyo.
naalak amin a puntosyo ket limmawa ti panirigiak. kas nakuna ni mg jeff iti amirisna, agdadamo isuna nga aghurado. agdadamoak met ita nga aghurado iti daniw a para ubbing. kinapudnona, diak pay nakasurat iti daniw a para ubbing. isu a readings ken padas, ken dedikasion (nalabit) laeng ti nagpuonak itoy a panaghuradok met.
(nairana met a secretariatak iti bangir a salip iti daniw a para ubbing met laeng-- ti cabie pinili, ket panagkunak, dakkel pay ti naitulongna kaniak iti patangan met dagiti hurado).
ngem ti nasken ita, manen, agyamanak ta pinatganyo daytoy singasing/ dawat a panangranggotayo manen.
ket ngarud, kalpasan a maitedtayo ti last top six, ditoy a dagupentayo (ni apo secretariat) ti pinal a resulta.
dagitoy ngarud ti maudi a ranggok:
1. Ti Pusak a Gusing
2. Daytoy Lapisko
3. Ti Trayanggulomi
4. Linnemmengan
5. ABAKADA
6. Ditoy
Dios ti agngina, ket agyamanak iti gundaway ken padas.
Iti panagtimek ni Apo Tabag iti pannakaipasuli dagiti pilina, naited kenkuana ti gundaway a mangngegmi ken Apo Padios ti punto a kayatka nga ibaga. Iti panangpagusto ni Apo Padios iti dawat ni Apo Tabag a maulit koma a maranggo dagiti pilimi iti top 6, naikkan metten iti gundaway daytoy a nangngegmi ken Apo Tabag ti timekna. Innayonna pay a saanna a sarurongan a dagiti punto-de-bista ti ubing iti umuna a persona ket maikkan koma iti preperansia iti panagpilimi. Dinawat pay ni Apo Padios nga 6 koma ti magunggonaan a saan ket a 5 laeng kas naiyanunsio iti pagannurotan ti salip. Nagsao dagitoy dua a madaydayaw a hurado. Saan man a mapagustuan amin a dawatda, nalawag adda naipabus-oy kadagiti dawatda.
Adda equal voice a karbengam a yebkas dagiti hurado. Gapu ta naited kada Apo Tabag ken Apo Padios daytoy, kayatmi met a dawaten kadakuada ti bukodmi. Nupay ‘saan’ a timmangken ti pangngeddengmi idi damo, kas addang a pannakisinnabetmi iti tengnga kadagiti padami a hurado, kas inaramid ni Apo Padios iti insingasing ni Apo Tabag a pannakaranggo manen dagiti dawiw, anamonganmi ngarud ti bukod met a dawat ni Apo Padios nga innem ti magunggonaan itoy 9th RFAAFIL iti benneg ti daniw. In return, I offer counter-proposal, broken in three separate options, to choose from to hopefully balance the playing field of selection process and also to help bring it back to its proven effectiveness and credibility.
First option: All bets are off.
1 Linnemmengan
2 Abakada ni Bulaylay
3 Ditoy
4 Ti Pusak a Gusing
5 Ti Trayanggulomi
6 Daytoy Lapisko
Maited daytoy tapno bareng mapagustuan ti pakaipuestuan ti pili ti tumunggal maysa a hurado, nupay saan a perpekto daytoy, saan ketdi met a narugrugit ngem iti panagipit iti ranggo dagiti naisalip, ken awan koma rituer-pakinakem nga awaten ti amin a maseknan, pakairamananen ti RFAAFIL a mismo nupay saan, ken saanto a pulos, makibibiang iti pannakapili dagiti mangabak a naisalip. This is possible if, and only if, all the judges approve without reservation the proposal unanimously.
Maikadua nga option:
Mayatak a maranggo manen dagiti top six ngem saan a makuti ti puesto dagiti umuna a tallo, kas panagsagannadda: 1 Linnemmengan, 2 Abakada ni Bulaylay, 3 Ditoy. Maipuesto dagiti maudi a tallo (Ti Pusak a Gusing, Ti Trayanggulomi, Daytoy Lapisko) segun iti magupgopda a ranggo.
Maikatlo nga option:
Mayatak a maranggo manen dagiti top six ngem saan a makuti ti puesto dagiti umuna a tallo, kas panagsagannadda: 1 Linnemmengan, 2 Abakada ni Bulaylay, 3 Ditoy. Kas pammadayaw ken ni Apo Tabag, maited kenkuana ti karbengan a mangipuesto kadagiti maudi a tallo (Ti Pusak a Gusing, Ti Trayanggulomi, Daytoy Lapisko) segun iti pagayatanna. Maaramid daytoy nga awan panagkitakit ken rituer-pakinakemmi ken Apo Padios.
Nakakaawat a kayat ni Apo Padios nga agtalinaed ti Linnemmengan ken Abakada ni Bulaylay kas 1 and 2, kas panagsagannadda. Number 3 pay ni Apo Padios ti Ditoy iti original a ranggona. Ngem gapu iti dawat ni Apo Tabag, nakisinnabat iti tengnga ni Apo Padios ket inlas-udna a maikapat daytoy in favor of Ti Pusak a Gusing (number 1 ni Apo Tabag) tapno mapadayawan ti proposal ni Apo Tabag a pannakaranggo manen dagiti naisalip. Ania met ti mapaliiwtayo iti Ditoy para kaniak? Kas ken Apo Padios iti umuna ken maikadua a pili, kayatko, ken maidawat kadagiti madaydayaw a padak a hurado, nga agtalinaed a maikatlo met laeng ti Ditoy. Apay?
Umuna, iti nadalus a pannakaranggo dagiti naisalip, nalawag a maika-3 ti Ditoy. Apay a maisanud? Saanmi a basol ken Apo Padios; saan met a basol ti proseso ti panagpili: ti pannakagun-odna a maikatlo a kabassitan iti eskor kalpasan iti pannaka-tally dagiti pili, no apay nga adda iti maikatlo. Ngarud, nadalus ti kaadda daytoy iti maika-3. Iti panagpili ti tunggal hurado babaen iti panagranggona kadagiti nailaban a daniw, naikkanen iti timek dagitoy: pareho – dagiti hurado ken dagiti mismo a dandaniw. Timek a nadalus, mainugot ken nademokrasiaan. Ngarud naited ti umiso a hustisia kadakuada. Naited ti kinapudno. Naited ti hustisia ti kinapudno. Iti panagranggo dagiti hurado, naiteden ti timek ti hustisia ti kinapudno. Apay a balusingsingentayo daytoy gapu laeng ta saan a simrek dagiti pili ti madaydayaw a kadua a hurado iti puesto a kayatna koma a pakaipuestuanda? Manen, saan a basol ti proseso no apay nga adda mangatiw, ken no apay nga adda maarus. Kasta met a saan a basol dagiti hurado a mismo. Ta no wen, makeltay metten ti timekda, ti hustisia, ti kinapudno, ti kinadalus, ti demokrasia, ken dadduma pay. Isu ngarud nga addan timek ti hustisia ken kinapudno the moment nga iteden dagiti hurado ti ranggo dagiti pilida. Wen, iti nadalus a pannakaranggo dagiti pili — iti wagas nga awan pannakaipit dagiti pili.
Maikadua, apay a nakangatngato ti Ditoy kontra iti Ti Pusak a Gusing iti bukodmi a panagkita? Gapu iti rason a mamatikami a masapul nga ilawlawa dagiti hurado ti depinision ti “para kadagiti adda iti prep school agingga iti grado 3” tapno matiliw a naimbag dagiti kayat nga ipaawat ti tunggal daniw a naisalip, tapno masukisok dagiti nakadulin a gameng no apay. Kas ken ni Apo Padios, saanmi met nga impangruna laeng ti punto-de-bista ti ubing iti umuna a persona. No bantay koma dagiti naisalip, addakami iti sakaananna a tumangtangad a mangpampanunot kadagiti posible a masagangmi sakbay nga immulikami. Ammomi nga adda dagiti nasam-it ken napait a bunga, nalayog ken nanglaylayen a puon, ubbog ken makasabidong a mula, makaabbukay rikna a kanta dagiti tumatayab ken uleg, lamok, tigre ken dadduma pay a nabiag. Iti sabali a pannao, no saanmi man a kalasag ti punto-de-bista ti ubing a kimmalay-at iti bantay, nagitugotkami mey kadagiti dadduma a criteria a mamagbalin kadakami nga agballigi iti panaganup kadagiti daniw dagiti ubbing. Ania dagiti kalasag nga intugotmi? Pintas, pigsa, adal ken linglingay ti daniw. Mensahe ti daniw. Rima ken ritmo. Porma ken annayas ti daniw. Pili dagiti balikas a naaramat iti daniw. Orihinalidad ti daniw. Overall impact ti daniw. Technical excellence or/and merit ti daniw.
Ti maudi a criteria ti nangakay kadakami no apay a nakangatngato ti Ditoy idinto a nakasimsimple daytoy a daniw. Idi pagabayenmi ti Ti Pusak a Gusing ken Ditoy, ammomin, iti bukodmi a panagutob, a napigpigsa ti literary value ti immuna-una ngem iti naud-udi. Ngem bassit laeng daytoy. Adda met ngamin literary value ti Ditoy. Ngem idi kitaenmi no asino kadagiti naisalip a daniw ti maysa a kaababaan iti binatog, ken kabassitan iti silaba, ket ngarud kalakaan nga umagsep iti utek ti maysa nga ubing, nakitami ti Ditoy. Adda pay patternna, “ditoy… mariknam”, a mangpalaka iti isusurot, no di man iyaawat, dagiti ubbing iti daniw no maibasa. Patienmi pay a mas maibagay ti Ditoy a para kadagiti preschooler ken kinder ngem iti Ti Pusak a Gusing gapu iti basbassit a bilang dagiti silabana. Saan kadi a kasapulan dagiti agsursuro pay laeng nga agbasa ken agbilang dagiti ababa a silaba tapno nalaklakada a maawatan ti binatog? Malaksid itoy, kas iti Ti Pusak a Gusing, mabalin met ti Ditoy nga agpaay kadagiti adda iti Grade 1, 2 ken 3. Iti sabali a pannao, ad-adu nga audience ti sakupen daytoy a daniw ngem kadagiti dadduma a daniw. Mas well-rounded. Mas flexible. Kunaenmi daytoy nga addaan iti technical merit. Apay a paidamak ti karbengan dagiti adda iti nagangganus a sirib (preschooler ken kinder) no idasig kadagiti adda iti Grado 1, 2, 3? No iwalin dagiti kastoy a daniw a mabalin a para kadagiti nagangganus a sirib, iwalwalin metten ti karbengan a sumagpat iti nangato a premio dagiti daniw a mabalin nga agpaay kadagiti adda iti prep school ken kinder — dagiti daniw nga addaan iti simple a binatog ken addaan ababa a silabana, wenno iti nalawag a pannao, dagiti simple a daniw nga agpaay kadagiti nadakamat nga ubbing.
Iti saanmi a panangipaidam iti patas a karbengan dagiti nagangganus a sirib ken iti patas a karbengan dagiti simple a daniw a sumagpat iti kangatuan a gunggona a kabaelanda a gun-oden ti rason no apay a nangato ti eskor ti Ditoy kaniami. Ket, wen, adda puntos ti Ditoy iti technical merit gapu iti kina-well rounded daytoy. Literary value plus technical merit, linabsanen ti Ditoy ti Ti Pusak a Gusing ti puestona.
Saanmi ngarud nga anamongan ti yaanamong ni Apo Padios a pannakaranggo manen dagiti naisalip. Legal ken nadalus ti nagun-od ti Ditoy iti tally ti ranking. No diak nga ilaban ti karbengan ti Ditoy, ken ti hustisia a kalikagumna babaen kadakami, kaipapanna a mapukawna met dayta a hustisia a mainugot para kenkuana. Iti sabali a pannao, maipaidam met ti karbengan ken agpaay a daniw dagiti adda iti nagangganus a sirib.
Ngarud, dawatek kadagiti padak a hurado nga agpilida kadagiti option a naidasar iti ngato iti nagan ti hustisia, iti nagan ti nadalus a proseso ti panagpili nga isu ti saan koman a pannakaulit a maranggo dagiti ‘nalpasen’ a naranggo nga entries, iti nagan dagiti ubbing nga adda iti nagangganus a sirib a no di maipaay ti rumbeng para kadakuada, maipasulida piman ket mariknada ti superiority dagiti adda iti Grado 1, 2, 3 kontra kadakuada a preschooler ken kinder — nga in the first place, saan met koma a mainugot no masurot ti umno a proseso ti panagpili — ‘tay nadalus a pannaka-tally dagiti entries nga awan ti ipiten kadagiti ranggo gapu laeng ta saan a magun-od ti kayat a puesto dagiti pilitayo.
Umuna unay, pagyamanankayo a huradomi iti daytoy pasalip ti daniw ti 9th RFAAFIL. Maragsakankami iti panagririnnikiaryo a kayatmi a sawen a saan a basta latta nagpidutkayon kadagiti daniw no di ket addayta nga imbuksilanyo ti merito dagiti naisalip. Ta ti koneksion ti daniw iti pagannurotan pay laeng, nakalawlawan ti diskusionyo.
Nabasami amin dagiti nailanadyo iti ngato. Ngem adtoy ita a sumagpawkami, saan a gapu ta makibiangkami iti panagpiliyo no di ket, tapno maresolbaren daytoy pannakapili dagiti mapadayawan nangruna ket umasidegen ti kombension a pakayawatan dagiti premio.
Kas iti suhestion iti ngato, umanamongkami nga innem a daniw dagiti mapadayawan. Dagitoy dagiti daniw. Alpabetiko a naurnosda babaen ti pauloda.
* Abakada ni Bulaylay (Daniw para ken ni Abby A., Grade III iti Central School iti Ilokos) ni Apong Bucanegan
* Daytoy Lapisko ni Art Rapaap
* Ditoy ni Father
* Linnemmengan ni Pik-Pak-Boom!
* Ti Pusak a Gusing ni A. Sanchez
* Ti Trayanggulomi ni Bayangbayang
Ammomi a naagapadyon iti ngato dagiti ranggoyo kadagitoy a daniw ngem para iti patas a wagas, para iti trasparency, ken, para iti nadalus a panagpili, iti maudi a gundaway, isubmitiryo koma ngarud ti pinal a ranggoyo kadagitoy innem a daniw. Daytoy nga isubmitiryo ti mausar iti pinal a pannakaranggo dagitoy a daniw.
Agyamankami, Appo a Hurados!
Madaydayaw nga RFAAFIL Secretariat:
Ladingitenmi nga immabot agingga ita ti di pannakairuar ti resulta ti pasalipyo iti benneg ti daniw para iti 2011. Gapu itoy, ipeksami ngarud ti naimpusuan a panagpadispensarmi.
Nupay kasta, nabayag koma metten nga adda nagmusongan ti pasalipmo no saan a ti immay a pasamak a nangkarit iti kapanunotan dagiti huradom. Agyamantayo ngarud a naidasar ti parikut ta adda daytoy a nagiinnadalanmi a huradom. Wen, iti nagteng ti nagdidiperensiaanmi iti pammati, adda adal nga inbungana! Sapay koma ngarud ta agbunga daytoy nga adal iti nasalsalun-at pay a langenlangen iti tumunggal maysa!
Iti biangmi, gapu kadagiti agapadenmi a rason wenno makagapu no apay nga agkedkedkami la unay iti dawat ni Apo Tabag a pannakaranggo manen dagiti pilimi:
1) The article and the role model
Adda naawatmi nga artikulo ti maysa a naasideg nga am-ammomi a mangdakdakamat iti kinaimbag. Maipapan iti agassawa a lakay ken baket a simmarungkar iti opisina ti naimbag nga mangop-opisina. Masapul a consistent ti kinaimbag tapno patiendaka ti tao, dayta ti maysa nga ibagbaga ti artikulo. Naitim-ogkami kalpasan a nabasami. Ania ngata ti pagbanagan, wenno ti agtaray, iti panunot dagiti agassawa no binastos ti trabahador ida? Nalagipmi ngamin ti tallo nga option a proposalmi kadagiti kaduami a hurado. No malagiptayo, ilablabanmi ti karbengan a puesto ti “Ditoy” ngem binay-anmi metten ti maysa pay a pilimi, ti “Ti Trayanggulomi.” Saan ngarud a narigat a kitaen nga adda al-alaenmi kadagitoy dua a pilimi no kitaen ti proposalmi. Nagbiddutkami. Ket al-aliaennakami itan! Apay a diak ilaban a parehoda? Apay nga ipaigidmi ti maysa tapno laeng mapagustuanmi ti dawat ni Apo Tabag? Kayatmi man ti makisinnabat iti tengnga kadagiti kaduanmi a hurado, napatpateg itan ti panagtalinaedmi a “naimbag” kadagitoy dua a pilimi. Adda man kinapudnona daytoy wenno balbalatong laeng, wenno maysa man a rason laeng wenno adda lohikalna, nagbaliwen, wenno nagsublin iti dati, ti pagtaktakderanmi. Because of this, I declare my previous proposal null and void:
First option: All bets are off.
1. Linnemmengan
2. Abakada ni Bulaylay
3. Ditoy
4. Ti Pusak a Gusing
5. Ti Trayanggulomi
6. Daytoy Lapisko
Maited daytoy tapno bareng mapagustuan ti pakaipuestuan ti pili ti tumunggal maysa a hurado, nupay saan a perpekto daytoy, saan ketdi met a narugrugit ngem iti panagipit iti ranggo dagiti naisalip, ken awan koma rituer-pakinakem nga awaten ti amin a maseknan, pakairamananen ti RFAAFIL a mismo nupay saan, ken saanto a pulos, makibibiang iti pannakapili dagiti mangabak a naisalip. This is possible if, and only if, all the judges approve without reservation the proposal unanimously.
Maikadua nga option:
Mayatak a maranggo manen dagiti top six ngem saan a makuti ti puesto dagiti umuna a tallo, kas panagsagannadda: 1 Linnemmengan, 2 Abakada ni Bulaylay, 3 Ditoy. Maipuesto dagiti maudi a tallo (Ti Pusak a Gusing, Ti Trayanggulomi, Daytoy Lapisko) segun iti magupgopda a ranggo.
Maikatlo nga option:
Mayatak a maranggo manen dagiti top six ngem saan a makuti ti puesto dagiti umuna a tallo, kas panagsagannadda: 1 Linnemmengan, 2 Abakada ni Bulaylay, 3 Ditoy. Kas pammadayaw ken ni Apo Tabag, maited kenkuana ti karbengan a mangipuesto kadagiti maudi a tallo (Ti Pusak a Gusing, Ti Trayanggulomi, Daytoy Lapisko) segun iti pagayatanna. Maaramid daytoy nga awan panagkitakit ken rituer-pakinakemmi ken Apo Padios.
2) The air of despair
Kayarig ti pannakaranggo manen dagiti daniw iti pannakabalbaliw dagiti grado dagiti estudiante iti maysa a pagadalan. Namadi a kitaen no baliwan dagiti manursuro dagiti grado dagiti adalanda gapu ta kalpasan a makuenta ti overall average ti tunggal estudiante, nakitada ket saanda nga anamongan ti panagsasaganad dagiti mapadayawan iti honor list. Mabalin a mapagpapatangan ti puesto ti tunggal estudiante a kayat a maipuesto iti honor list sakbay a maisubmite dagiti grado tapno maipresenta dagiti kayat a puntos. Ngem no saan a naiyurit a nasken a suroten daytoy, awan met dakesna no adda manursuro a di tumabuno iti miting. Kasanon no dayta a manursuro ket nairana nga adda iti ospital, wenno adda mas naisisisita a papananna? Iti biang ni Apo Padios, insubmitena dagiti pilina a saan a pulos a nakidap-ay iti panid a naisangrat a pagsasarakanmi. Sa laeng nagsao idi maiyentragan dagiti ranggo. Basolna kadi ti saanna nga iseserrek iti blog ti RFAAFIL? Saan para kadakami. Pilina dayta. Karbenganna dayta a kas met karbenganna a saan a madikdiktaran iti panangpilina iti patienna a kapipintasan kadagiti naisalip, wenno iti panangranggona iti pilina. Pilina ti saan a dagus a simrek iti blog. Marespeto koma dayta. Ket intedna ti listaan ti ranggona kadagiti naisalip. Idi inaramidna dayta, kayatna a sawen a talkenmi koma dagiti pilina iti baet a saan a pulos nga imam-ammingaw iti blog. Saan laeng koma a ti pilina laeng ti matalek, matalek met koma ti pilimi a kaduana a hurado, simrekkami man iti blog wenno saan. Ta asino kadakami a hurado ti mangibaga a saanmi a talken ti trabaho ti padami a hurado? Ngem no naisubmiten ti pili sa mabalbaliwan, sabalin a saritaan dayta. Kasla dagitay manursuro nga iyar-arigko nga idi nakitada ti pakaipuestuan ti tunggal honor roll kalpasan a naidatag dagiti grado, kayatdan nga aggradoda manen. Nadalus ti proseso ti panagpili; matalek koma ti pili dagiti pada a hurado (malaksid no saan?). Naimbag ta saanmi pay laeng nga ammo ti kinaasasino dagiti mapadayawan. Ania ngata a reaction ti ibungana no maammuan dagiti estudiante ken dagiti nagannak (dagiti agbasbasa) a nasimpa ti puesto dagiti honor roll? Tapno ad-adda pay a maawatantayo ti kayatmi nga ipasimudaag, ipapantayo a maysa kadagiti annaktayo ti naisanod iti puestona iti honor list — a maysa kadagiti biktima. Ita, ania ti mariknatayo? Ania ti sawentayo?.... Isu ngarud a saan koman a mabalbaliwan dagiti grado no nalpasdan a naidatag kas met iti saan koman a pannakaulit ti panagranggo no naipasiripen dagiti listaan. Maisayangkat koma met ti deliberasion sakbay a maidatag ti ranggo dagiti pili, saan a kalpasansa; awan koma metten ti deliberasion no naidatagen dagiti pili.
3) Please respect the process and the rest
Babaen iti saan a pannakaulit ti panagranggo, maipakita dagiti hurado ti talekda iti proseso ti panagpili, ti talekda kadagiti pili ti padada a hurado, ken karamanna metten dita, ti talek ti hurado iti tumunggal maysa. Ken saan laeng a talek, respeto payen kadagiti tallo a naagapad. No dawaten ti pannakaulit a pannakaranggo dagiti pili, saan a dawdawaten tapno laeng maranggoda manen. Ta no kasta, awan kaes-eskanna a panagranggo dayta. No awan ti kaes-eskanna a maranggoda manen, apay pay laeng ngarud nga agranggo manen? Adda dakdakkel a rason no apay. Makaburibor a rason no ibaga a saan ngamin a nakapagpuesto iti kayat a puesto ti pili. Ababaw met a rason no ibaga a gapu ta saan nga umiso ti puesto ti ipagaruptayo a kapintasan a pili. Laglapitentayo koma ti kunada iti ingles, “Beauty is in the eye of the beholder.” Ti napintas iti maysa, saan a napintas iti sabali. Ngarud ti panagdidiperensia iti kapanunotan, saan a mangted iti dakkel a banag. Kalpasan nga ipakattayo ti ammotayo iti teoria ti literatura, adda latta dagiti gundaway a ti personal a preperensiatayo ti tumaklinantayo aglalo no aggiginnuyod dagiti naisalip iti bileg ken talugading ket mabatitayo nga agsaludsod no ania ti ipangrunatayo kadakuada. Daytoy ti maysa a rason no apay a ti umuna a puesto iti maysa a hurado, maikatlo a puesto laeng iti maikadua a hurado, ket maikalima laeng iti maysa pay. Uray pay iti mismo a pannakaipakat iti teoria ti literatura, adda latta saan a panagpapada iti pili dagiti hurado. Okay laeng daytoy. Ti importante, mabatitayo a mangrespeto iti pili ti padatayo a hurado. Ta no saan, ditoy a madadael ti langenlangen, ditoy payen a madadael ti naurnos a langenlangen a maganansia bayat iti panagbibinnadangtayo iti trabaho.
4) If it ain’t broke, don’t fix it
Awan ti dakesna no dandani la agpareho ti pilimi ken ni Apo Padios. Gapu ta adda latta pagdidiperensiaan iti pili ti tunggal hurado, agyamantayo pay ketdi koma no adda dua a hurado nga agkarupa dagiti pilida. Ipakita daytoy ti consistency. Manmano a mapasamak iti kastoy. No labsen iti agsao, kaska laeng nangabak iti hueteng no di man loteria. Basolmi kadi ken Apo Padios daytoy a pasamak? Saan la ketdi met a basol ti proseso ti panagpili! Saan ngarud koma a sinaen daytoy naisangsangayan a panagrana dagiti pilimi ken ni Apo Padios. Awan met ti masapul a masimpa ta awan met ti perdi ti napasamak. No adda man makuestionaran a banag isu iti no saankami met laeng a nagtulag ken ni Apo Padios kadagiti pilimi. Nadalus ti sungbatmi, wenno sungbatmi ken ni Apo Padios: saanmi a pinagpatangan ken ni Apo Padios dagiti pilimi. Awan ti nasaomi kenkuana; awan met ti nasaona kaniami. Ti Dios a Mannakabalin ti saksi iti amin.
5) Only and only if
Ngem saan kadi a pulos a mabalin a maranggo manen dagiti pilimi? Mabalin, apay ket a saan! Ngem iti dakdakkel a rason a saan a kas iti dawdawaten ni Apo Tabag — dagiti rason a nakakadkadlaw ken makaperdi iti imatang ti RFAAFIL. Dagiti rason a kas koma iti panangisurotayo iti kaduatayo a hurado gapu ta napaay daytoy a nangipakat iti paglintegan ti pasalip. Pilitentayo a balbaliwanna ti ranggo dagiti pilina gapu ta, kas pagarigan, inramanna iti listaanna ti dua a panid a daniw idinto a naiyanunsio laeng a di nasursurok ngem maysa ti pagsasalipan, wenno no agkurang iti bilang dagiti binatog ti entry no ikumpera iti paglintegan. Kasta met a mabagaan ti pada a hurado nga agranggo manen no adda nakatakuat a di gayam putar ti mannaniw ti insalipna a daniw. Kasta met laeng no nangabak idin ti daniw a naisalip kalpasan a maammuan a kasta. Agiranggo man met laengen dagiti hurado no matakuatan a ti entry ket naipablaaken, nangabak idin daytoy wenno saan. Dagitoy ti sangsangkamaysa a suroten dagiti hurado tapno agranggoda manen. Iti biangmi met, tapno umannugotkami iti dawat ni Apo Tabag a maranggo manen dagiti naisalip, masapul a mangipakita kaniami iti dakdakkel a rason — dakdakkel ngem iti nadakamatna. Masapul kadi a mismo nga ubing (iti umuna a persona) ti agsarsarita iti daniw tapno itedmi kadagiti entries nga addaan iti kastoy ti preperensia a mangabakda? Saan, kunami, iti baet a nangagapad ni Apo Tabag kadagiti ehemplona a sarita, daniw ken artikulo a ti kangrunaan nga agsarsarita ket ubing iti umuna a persona. Makatulong ti umuna a persona a mangkaw-id iti imatang ti ubing? Wen, mamatikami iti dayta. Ngem saanna met a kayat a sawen a dagiti laeng umuna a persona ti mabalin a maaramat no agsurattayo iti para ubbing a sarita, daniw, artikulo ken dadduma pay. Ngarud mabalin met a mausar ti maikadua ken maikatlo a persona para kadagiti ubbing. Gapu itoy, a kakuyogna metten iti saanmi nga isasarurong a masapul a naisangrat a maimemoria dagiti daniw a para ubbing, ti makagapu no apay nga agkitakitkami a mangranggo manen kadagiti pilimi. Masapul nga adda awtorisado a mangibaga a mangiparit iti pannakausar ti maikadua ken maikatlo a persona kadagiti sinurat a para ubbing tapno panunotenmi ti panangranggomi manen kadagiti pilimi.
6) Pontius Pilate’s hand-washing
Ladingitenmi dagiti sumaruno a madakamatmi. Ti agsakbay, maarus pay, kunada man. Patienmi ngamin a kontrobersia ti ibunga ti pannakaranggo manen dagiti naisalip kalpasan a naiparang ti baraha ti tunggal maysa a hurado. Kontrobersia a no saan a maaluadan, amangan no danonenna ti kayatna a pagpatinggaan — ti anomalia. Ngem maysan daytoy a kontrobersia wenno saan, kayatmi ti agtalinaed iti dati a ranggomi. Saanmi nga idawdawat, ngem no inkaso laeng a dumteng iti saantayo a kayat a papananna, no saanmi man a mabalin wenno kabaelan a maiturong ti RFAAFIL a sumiasi iti dakes, uray iti bukodmi laeng a biang, maisaganami nga ikul-ob ti rupami iti piltak nga ibato ti nasaludsod ken naunget a publiko. Iti saanmi nga iraraman a maranggo manen dagiti pilimi, nalaklakaminto a bugguan dagiti imami. Manen ladingitenmi a nadakamatmi daytoy. Bunga, Apo, dagitoy ti panagsakbaymi….
Dagitoy ti rason wenno makagapu no apay nga agkedkedkami la unay iti dawat ti madaydayaw a kaduami a hurado a ni Apo Tabag.
Ngarud sawenmi pay dagitoy: No kunami nga agtalinaed dagiti orihinal a pilimi, kayatna a sawen a ti puntos nga indatagmi para iti tunggal daniw ti maikuenta iti ranggo ti tunggal daniw a pili met ti dua a madaydayaw a kaduami a hurado. Ikkatenmi met iti panunotmi ti option a panaglusulos ta ammomi a daytoy ti maudi a kayat a mangngeg ti RFAAFIL Secretariat a mangresolba iti krisis ti di panagkakatunosan iti kapanunotan. Nupay maawatanmi, makigtotkami ketdi met no ikkatennakami ti RFAAFIL —siaammokami nga addaan iti amin a bileg a mangipatungpal itoy — ta patienmi nga addaan iti lohikal ken nainhustisiaan dagiti rasonmi. Saanmi nga idikdiktar wenno imanmandar a kastoy a maikuenta ti ranggo tunggal pilimi; saankami met nga agpakpakaasi wenno agirekrekomenda laeng. Ngem no saan a ti ranggo nga insubmitirmi para iti tunggal daniw ti maikuenta iti listaan dagiti kaduami a hurado, nakakaawat ketdi, ken namnamaenmi, a saan a mairaman ti naganmi kas maysa kadagiti hurado iti ania man a publisidad maipanggep iti RFAAFIL iti pasalipna.
Aramidenmi daytoy kas panangirupirmi iti patienmi a nainhustisiaan nga ilablabanmi. Kasta met nga aramidenmi daytoy kas protestami iti saanmi nga ikakanunong iti pannakaranggo manen dagiti pilimi. Adtoy ti pinal ken di marubsi a ranggo dagiti pilimi:
1. Linnemmengan ni Pik-Pak-Boom!
2. Abakada ni Bulaylay (Daniw para ken ni Abby A., Grade III iti Central School iti Ilokos) ni Apong Bucanegan
3. Ditoy ni Father
4. Ti Trayanggulomi ni Bayangbayang
5. Kuna ni Mam… Kuna ni Inang… Kuna ni Tatang… ni Amboy
6. Daytoy Lapisko ni Art Rapaap
7. Ti Pusak a Gusing ni A. Sanchez
8. Agbalinka a Taga-Calamba ni Laong-laan T. Dimasalang
9. Ti Umuna nga A Ba Ka Datayo ni Grado Uno
10. Kenka a Namnama ni Awan T Parbo-A-Naganna
11. Pagwadan ni Alcala Sanchez
12. Saririt ti Ubing, Birtud ti Pagilian ni Anonymous
13. Iliw ti Anak iti Ina ni Dayag T. Amianan
14. Dallang ken Dung-aw ni Ineng (Ruknoy Para ken ni P-noy) ni Bas Sit A. Timec
15. Dagiti Inaldaw a Pannakigubat iti Biag da Boyet ken dagiti Gagayyemna a Makiay-ayam iti Wayawaya a Naatap ni Corazon de Amor
16. Apocutopia: Ayat iti Kulturan’ Samtoy ni De Amor, Corazon
Nupay nainget ti rinnupirmi a hurado, nanamaenmi a maysa laeng a panagsusupanget iti kapanunotan daytoy. Trabaho lang, kunada iti Tagalog. Ngarud, sakbay nga irikepmi daytoy a suratmi, agbatikami a mangipanamnama a saan nga agbaliw ti panagkitami ken pannakilangenmi kadagiti madaydayaw a kaduami a hurado, da Apo Padios ken Apo Tabag, agpada a nalaing a mannaniw ken daydayawenmi dagiti daniwda kasta metten dagiti saritada.
Manen, agpadispensarkami a dimmanon iti kastoy a kabayag ti resulta ti pasalipyo, Apo Secretariat. Ngem saantayo koma nga agbiddut, adda adal nga ibati kadatayo amin daytoy a napasamak. Mangnamnamakami a saan a naalsem ti panangipaunegtayo amin.
Kastan, Dios-iti-agngina iti panangitedyo iti tiansami nga aghurado, kangrunaan iti talekyo a matimonmi a naimbag ti intedyo a pagrebbengan.
Agbiag da Apo Tabag ken Apo Padios! Agbiagka, Apo Secretariat! Agbiag ti RFAAFIL!
Sidadayaw,
Jefferson A. Apolonio
P.S.
Naisurat a para kadakayo daytoy, Apo Secretariat, ngem sipapaluboskami a mabasa dagiti dua a madaydayaw a kaduami a hurado, ken kasta metten ti publiko no kayatyo ken ipalubos ti gundaway. Maiserrek ngarud daytoy iti blog nga agpaay kadakami a huradom.
 |
Awisenmi dagiti naayat nga esponsor a tumulong iti A.N.A.K.
No adda mensahe nga ipatulod kadakami, sumrek ditoy.