NALAWAG
a mangngeg ditoy balay ti ungor ti buldoser manipud iti daya. Kasla adda iti asideg ti karayan. Agaramidda ngata iti dike?
Ngem awan met ti ammok a kasta a proyekto nga inlatang ti gobierno lokal nga agpaay iti barangaymi a Baang. Kas kapitan ti
barangay, ammok latta koma no adda. Inkeddengko nga innak kitaen.
Dinagasko ni Barangay Tanod Isko a kaarrubak. Nagnagnakami;
pangwatwatan.
Ti karayan iti nagbaetan ti Barangay Bagbagutot iti daya
ken ti barangaymi a Baang iti laud. Kimmalawikiw daytoy nga agtunged iti Baybay Tsina. Mais ti ad-adda a maimulmula kadagiti
daga iti asideg ti Teppang.
Adu ti fish cage a naipattopattok iti karayan. Bangus, tilapia,
malaga
ken kapiged ti nakapupok. Nalabon pay ti tirem a maap-apit. Nasayaat a panggedan ti agtaraken iti lames kasta met ti panagtirem.
Anus ken bassit a puonan, mabalinen ti mangtikub iti pagpupokan. Isuna laeng ta no agpadlawen ti dakes a tiempo iti bulan
ti Mayo wenno Hunio, maakasen dagiti fish cage ta dinto ket mayanud iti panagdinnakkel ti karayan santo man met laengen maisubli
kalpasan ti tudtudo.
Malaksid
kadagiti pupok nga ikan, nabaknang pay ti karayan kadagiti nagduduma a lames, pasayan, kappo ken arimbukeng. Nalatak ti lugarmi
gapu kadagitoy a produkto. Saan a maab-abbatan ti karayan uray pay katikagna. Ngem no tiempo ti tudtudo ken bagyo, agdinnakkel
ken pasaray tebbagenna ti daga. Nalawan a talon ti kinurkurabanna iti naunday a panawen. Idi, pangadaywen ti karayan iti kabalbalayan
iti amianan a paset ti barangay. Ngem ita, immasidegen.
“Ti met daga ni
Dr. Soliven ti mabulbuldoser, Kap,” kinuna ni Isko uray idi masarsaripatpatanmi pay laeng
ti umas-asimbuyok a buldoser.
“’Nia ngata ti aramidenda?” sinaludsodko
nupay ammok nga uray ni Isko, dina met ammo ti sungbatna. Nabiit pay a simmangpet ni
Dr. Deodato Soliven manipud idiay London
a pagtartrabahuanna ken pagindegandan a sangapamilia. Adda balayda a pinatakderna idiay ili a pagtartarusanda no agbakasionda
ditoy La Union.
Nabayag a saan a namulmulaan ti daga ni Dr. Soliven a nagatangna idi agpapaay pay a doktor iti ospital probinsial. Nasurok
a maysa nga ektaria ti kalawana. Sumagmamanon a kayo ti nagtubo dita a kas kadagiti mansanita ngem ad-adda a dagiti ledda
ti nangpasamek.
Adda tallo a lallaki nga agpatpatpat kadagiti ledda a nadanonmi.
Maysa kadakuada ni Ramon a kabsat ni Dr. Soliven.
Immasideg ni Ramon iti ‘yanmi idi makitanakami.
“Naimbag a bigatyo, Kap,” inkablaawna. Agar-arimasa
ti ling-et kadagiti takiagna. “Padalusan ken palimpia ni manong daytoy ta paaramidna kano a lapat.” Nakali a pagpupokan iti lames ti kayatna a sawen.
“Kasta? Kasanot’ kalawana?” naipigsak ta
naung-ungor manen ti buldoser iti ‘yanmi.
“Saan nga isu amin, Kap. Adda mabati a pagbangonan
iti kubo-kubo para kadagiti agbantay ken tinto payen mangkongkreto nga aladna.”
“Kasano met ti kaadayo ti malapat manipud iti teppang.”
“Agkinse a metro ngata, Kap.”
“Masapul ngarud, a, ti pammalubos ti DENR. Ngamin,
masaknaran to karayan ken ti posible a pannakainaigna iti didigra.”
“Madama nga as-asikasuen ni manong, Kap.”
“Pakibagamto man ngarud ken ni Doktor ta pagsasaritaanmi
idiay Barangay Hall inton bigat, iti alas tres ti malem. Uray ta Domingo no bigat, awanto met ngata ti papanan a sabali ni
Doktor. Paayabakto met dagiti akinkukua kadagiti daga a maapektaran iti panaglapatyo.”
“Wen, Kap.”
Iti dalanmi nga agawid, sangkakudkod ni Barangay Tanod Isko
ti teltelna. “Nalawa gayam ti malapat, Kap. Saan ngata a delikado no agdinakkel ti karayan?”
“Dayta ngarud ti nakaam-amak. Amanganto ketdi no tebbagen
ti agus ket dumupar iti kabalbalayan.”
ITI Barangay Hall, iti kabigatanna, nabang-aranak ta awan
pay alas tres iti malem, addan ni Dr. Soliven, nagtraysikel
pay ketdi a naggapu idiay ili idinto nga adda met us-usarenna a kotse, banag a rinaemko ti kinapakumbabana. Adda met dagiti
tallo nga akinkukua kadagiti daga a kadappat ti daga a malapat, ken adda amin dagiti pito a Barangay Kagawadko, ken ti sekretaria
ti barangaymi nga agirekord kadagiti mapagsasaritaan. Nakasangokami iti atiddog a lamisaan.
Immuna ti panagkararagmi babaen ti panangidaulo ni Kagawad
Loding a napeklan a Metodista. Nakatakderkami bayat ti panagkararag.
“Naimbag a malemyo amin,” panangirugik apaman
a nakatugawkamin amin ia nanglawlaw iti lamisaan. “Kas immunan a nayabiso kadatayo amin, pagsasaritaantayo ti maipanggep
iti plano ni
Dr. Soliven a manglapat iti dagana iti asideg ti karayan…”
Awan arimekmek; napasnek ti panagdengngeg ti amin ket intuloyko,
“Nupay pribado a pakaseknan daytoy a banag, adda met karbengan ti Konseho ti Barangay a makibiang agsipud ta malas-udan
la ngarud ti barangay dayta a disso. Ken kangrunaanna, ti pannakasaluad ti karayan mainaig iti maaramid a lapat.”
Nagtungtung-ed ti doktor a tanda ti yaanamongna ket naragsakanak.
In-inauna nga adayo ti doktor ngem siak iti tawenko a limapulo ket lima.
“Ti panaglapat iti asideg ti karayan, a kas iti panggep ni Dr.
Soliven, masapul la unay ti pammalubos ti DENR no maikanatad met laeng ti proyekto nga awan ti pakadangranan ti karayan kasta
metten dagiti sanikua iti aglawlawna ken ti awan ti didigra nga idatengna iti barangay. Kasapulan met a maipakaammo kadagiti
maseknan nga akinkukua kadagiti daga a mabalin a maapektaran tapno adda panagkinnaawatan ti tunggal maysa. Dawatek ngarud
ti biang ni Dr. Soliven nga agsarita maipanggep iti
daytoy a banag.”
“Thank you, Apo Kapitan. Naimbag a malemyo amin,”
inkablaaw ti Doktor a nangisimpa iti degrado nga anteohosna. Naamo ti rupana, daytay saanka a maamak a mapan koma agpaagas
kenkuana. “Dispensarem, Apo Kapitan, ti diak naipakaammo a dagus kadakayo daytoy a panggepko ta inun-unak ngamin ti
napan iti DENR a nagdamdamag no kasano ti prosesona. Nasaoda a mangisubmitirak kano iti plano ti maaramid a lapat ken kasuratan a dimmalan ken natratar iti
Konseho ti Barangay ti panggep a panaglapat. Kalpasanna, umayda kitaen isu a pinadalusak ken palimpiak bassit tapno agminar
a mabasa ti planona.”
“Kasano ngamin ti planona, Doktor?” inaamadko.
“Maikkan iti tallo a pasngawna ken maaladan iti kongkreto.
Magennegenned met iti tallo a paset ti pagpupokan.”
“Kasapulan ngarud a natibker ti pannakaaramid dagiti
aladna, Doktor.”
“Wen, tapno di kas karina a matebbag ken maaluadan
ti ania man a didigra a gubuayenna. Kinapudnona, paaramidkonto iti gayyemko nga inhiniero ti planona.”
Napnekak iti kinuna ti Doktor. Isu a kinunak, “Sumaruno
a talantanentayo ti biang dagiti akinkukua kadagiti daga a maapektaran. Appo a maseknan, gundawayyo daytoyen nga agsarita,”
pinagsisinublatko a kinita ida; kabarangayanmi met la amin ida, malaksid iti maysa, amang a nalaklakayda ngem ni Doktor Soliven.
“Ikalikagumko, Doktor, a nasayaat koma met laeng ti
pannakaitambak dagiti makali a daga,” kinuna ni Tata Andoy.
“Gapu ta maasak met ti dadduma a paset ti taltalonek,
ipaspasigkon ken ni Doktor nga adda koma met bassit a gunggonami,” imbagi met ni Mang Ben.
“Nasaon dagiti padak a maseknan ti kayatko nga ibaga,”
insarurong ni Lakay Anastacio.
“No anianto man ti perhuisio nga itdenna, mapatgan
ti kiddawyo,” insungbat ni Dr. Soliven.
“Ania met ti masaritayo, Kakadua?” dinamagko
kadagiti padak nga opisial ti barangay.
“Nasayaat a proyekto ta addanton manamnama a suplayer
ti bangus ken tilapia ket dakkel ti maitulongna iti ekonomia ti ilitayo,” inrugi ni Kagawad Loding; nalaing a sumarita
a kas iti kinalaingna a mangidaulo iti kararag. “Iti bangir a punto, saan a panangidawdawat, ngem nakadadanag. Amangan
ta mateppang ti lapat iti panagdinakkel ti karayan ket agbanagto a pagdaliasatan ti agus a mangigubuay iti sabali a turong
ti karayan ket di bumurong a tuparenna ti kabalbalayan.”
“Kas pagarigan ta adunto ti tumulad nga aglapat, di
pay ket magamgamsawton ti igid ti karayan kadagiti maaramid a pasngaw. Saanto ngata a pasimudaag dayta ti mainaw a kalamidad
kontra iti nakaparsuaan?” inasaruno ni Kagawad Ruben, nangala iti kinamaestro ngem kaykayatna ti agtalon.
“No malapat dagiti daga iti asideg ti agsumbangir a
teppang, di mapengdan nga umababaw wenno maabbatan ti karayan ta iti kaadu dagiti lapat, awidenda ti danum ti karayan aglalo
iti tiempo ti nakana nga igaaw, ket sumangbay ti nakas-ang a didigra ta nakisangton wenno awanto pay ketdin ti makalapan a
lames ken dadduma pay a pagbiagan nga iparparabur ti karayan kadatayo,” kinuna met ni Kagawad Vicente a nangikakaubingan
iti panagkalkalapna iti karayan.
“Pagaammotayo a sumagmamanon a talon ti inteppang ti
karayan sipud pay kinaubingtayo. ‘Nianto la ket ngatan no mataratar dagiti lapat iti asideg ti karayan? Panagkunak,
maibilang met daytoy a panangabuso iti nakaparsuaan,” imbisik ni Kagawad Pitong, kataebko a managbasa iti Bannawag.
Agtutugmok dagiti kapanunotan dagiti kagawad. Ti pagdaksan
ti panaglapat ti bugas dagiti palawagda.
“Kanunongak ti nasidap a panagpampanunotyo,”
insungbat ni Dr. Soliven. “Wen, mabalin a mapasamak
ti ania man kadagiti espekulasionyo ngem palugodandak man a mangaramid iti umisu ken kasayaatan a wagas ti panaglapat.”
“Iti biangko, ti nasken ket ti pannakasaluad ti karayan
a pagbibiagantayo. Ket ti DENR ti addaan iti naan-anay a pannakaammo ken addaan iti bileg a mangikeddeng no mapalubosan wenno
saan ni Dr. Soliven a mangyusuat iti karbenganna nga
aglapat,” kinunak a pinangigibus iti saritaan.
Dandanin lumnek ti init idi agsisinakami.
Iti dayta a rabii, nasaritak ken ni baket ti maipanggep iti
nagpapatanganmi kada Dr. Soliven iti barangay hall. Duduakamin nga agbalbalay ken baket ta adda idiay Hong
Kong dagiti dua nga annakmi a mabaketan metten a babbalasang. Agpadada a nagturpos iti kinamaestra ngem kaykayatda
ti ag-domestic helper ta dakdakkel kano ti sueldoda. Addanto
kano pay gundawayda a makapan idiay Canada.
“Milion
la ketdi ngarud ti pateg dayta a proyekto. Ngem amangan ta dinto ket masurot ti planona ta mapanawanto metten ni Dr. Soliven,”
kinuna ni baket, maysa a rehistrado a komadrona ken agpapaay iti health center idiay ili.
“Adda met ni Ramon a mangkita,” kinunak.
“Ay, diskumpiadoak iti daydiay. Ket no sugador.”
“Addanto kenkuana no irubona ti kabsatna.”
BABAEN ti naawatko a pakaammo manipud iti DENR, mapalubosan ni Dr. Soliven a manglapat iti dagana iti igid ti karayan.
Karaman ti nasao a pakaammo ti furnished copy ti plano ti lapat nga indatag met laeng ni Dr. Soliven a namarkaan iti "Approved."
Iti babana, naisurat ti rekomendasion ti ahensia: "Masapul a di nakurkurang ngem 40 a metro ti kaadayo ti lapat iti teppang.
Mamulaan iti parakad ken ipil-ipil ti sango dagiti pasngaw nga agatiddog iti dua gasut a metro iti igid ti karayan.”