|
REYNALD F. ANTONIO AWARDS FOR ILUKO LITERATURE |
|
|
|
||||||||||
|
NARIWET ti parbangon. Naraniag dagiti bituen iti tangatang. Ngem ti natalinaay nga oras iti ala una iti sitio Pating a masarakan iti igid iti
baybay ket pinisang dagiti ariwawa dagiti pada a mangngalap nga agsagsagana a tumapog nga agkalap iti daytoy nga aldaw. Ngem no ar-arigen, tipikal
daytoy nga eksena. Nasapsapa ti panagriingmi ngem kadagiti mannalon. Diak met ketdi ibagbaga a nagaggaget kami. Manipud iti nagtugawak
a pasaplak ti parawmi, nasiputak ti yaasideg da Amang Angkuan ken ni ading Kanor. Nakaiggem
ti bente Ngem kas iti sigud,
agrikrikkiarda; ket siak manen ti puon ken gapuna. “Mandiak no kunak,
mandiak!” Umal-allangugan iti parbangon ti medio nabangag a timek ti kabsatko. Iti kanawan nga imana ket iggemna ti liwliw a pagala ti ikan a susay. “Maan-ano, aya,
a kadduam ni manongmo Inso. Narigat ti agmaymaysa nga agkalap iti labes ti pudok-mayaman.” Sumarsaruno met kaniana ni Amang Angkuan. “No
di la koma agpakaro toy rayumak ket duatan.” “Ket no takrut
met. Dina rumbeng ti agbalin a mangalap, bagayna ti agbalin a manikurista dita ili.” Inggararana nga insarang kaniak
ti raniag ti flashlight. “ Diak man ammo, ngem
diak maala ti sumingngat iti saritaanda, nupay siak ti bugas ti balikasda. Simmalpa lattan iti
bilog ni Kanor. Simmarunoak. Idi nakitak nga awan gagarawanna a mang-start iti
motor, siakon ti nangiputipot iti tali iti starter. Ginuyodko. Nagpalagapag ngem nagiddep. Inulitko ngem kaskasdi a madi. “Siak man, nakangato
met ngamin ta kikitmo!” Inkidagnak ket napilitanak nga agsanud. Inputipotna, pettat
a ginuyodna. Nagandar ket immariwawa ti 15 horsepower a motor ti paraw. Nakigiddan
daytoy kadagiti dadduma pay a motor a napaandar. Hiniritan ni Kanor tapno
bumara. Idi mariknana a mabalinen, pinaburbornan ket in-innut a sinarakusokna dagiti nadawel a dalluyon a kasla manglaplapped iti dalanmi nga agpalaud. Nagpakadaak kenni Amang
babaen iti panangingatok iti imak. Nakatakder ti Amang a kasla pimpiman bayat
a buybuyaennkami nga umad-adayo. Namin-anon nga inarapaapna, nga iti panagsublimi
ket agar-arakupkamin. Nabayagen daytoy a gagemna. Maysa a napintas a buya
dagiti silaw dagiti mangalap a naintar iti baybay. Iti adayo, maysa a linia a
kasla nagsisilpo ti andap dagiti silaw dagiti paraw nga adda iti baybay. Ngem iti asideg, nasurok sangagasut a metro ti baet
dagiti parawmi. Ti dadduma ket asideg ti pagkalapanna, ti dadduma ket iti adayo. Kas kadakami kenni Kanor, iti adayo a laud ti destinasionmi. Dagiti adda iti asideg,
billit, barangan, bulilit, pusit, bangus ti kalapenda. Dakami nga agturong iti
adayo, dagiti ikan a susay, dorado, oriles ti alaenmi. Dagiti adda iti asideg,
babassit ngem adu ti mayawidda. Dakami iti adayo, maymaysa ngem dakkel ti isangpetmi. Kaguddua oras pay laeng
nga agpatpataraykami iti paraw; ket tallo nga oras a tarayenmi ti nasurok 30 a milia nga agpalaud ti baybay-Tsina. No ar-arigen, sakupenen daytoy ti international waters. Masansan
a makitami ditoy dagiti lumablabas a fishing vessel, cruise ship ken cargo ship. No kasano kaariwawa
ti Barracuda a motor ti parawmi, kasta met kaulimek ti nagbaetanmi ken Kanor. Awan
sintagari. Awan ti agsasao, dakes wenno nasayaat.
Bangbanglesenmi ti kataymi. No siak la ti masurot,
saankami pay tumapog, kalablabas ti bagyo Karen. Nupay saan unay napigsa, ngem
pinadawelna ti baybay idi nagpalaud daytoy. Kasanon ngay no agsubli? Ngem tapno
awan makunkuna ni Kanor, diak a nagkedked idi ibaga ni Amang nga agkalapkami. Maysa
pay, tallo nga aldaw a nakapamimidkami a mangkitkita iti baybay ta awan makatapog. Agprobproblema
pay itay ni Inang Magda no sadino ti pangalaanna ti paggatang iti bagas
Saan met ketdi nakakadanag ti mapan iti labes ti pudok-mayaman. Adda dagiti um-umay ta ditoy ti ayan ti pakat a payaw
a kukua dagiti fisherman’s association ti barangay. Dua nga oras a natitileng
ti lapayagko iti ungor ti motor sakbay a nakadanonmi ti pudok-mayaman. Ayan daytoy ti sibibiag a bato nga in-inut ti panagdakkelna. Di pay laeng limmung-aw iti danum, ngem iti patta-pattami, dinan alaen ti duapulo
a tawen ket nakalung-awton ket agbalinen a maysa a tagipuro. Adu ti maala nga ikan
ditoy, kas koma ti buslogan, dorado ken oriles. Ngem appan ti alaenmi ditoy. Buslogan ken babassit a dorado ti banniitanmi.
Daytoyto ti appanmi iti susay. Ti susay, makunkuna
a kaimasan nga ikkan dagiti Ilocano iti amianan-a-laud. Nasam-it ken naraman ti lasagna.
Nangruna no maideppel ti kilawen lasagna iti gumasang-a-sumam-it a wasabi. ‘ Napadasanmin ti nakaala
iti nasurok tallo gasut a kilo ti susay. Agsipud ta dimi naisalpa iti bilog,
pinaringguyodmin tapno mayawid. Ikotmi pay laeng ita ti natarumamis a sungona. Remembrance a kas kunada iti ingles. Insaganak ti banniit. Sinab-itak ti bassit a pusit ti sima. Inpauy-oyko
lattan iti batogko. Pinawaywayak. Kasta met laeng ti inaramid ni Kanor iti sabali
a liwliw. “Nee, immirtengen.” Kinunak idi agangay. Ginuyodko ti banniitna,
ket anian a ganasna idi makitak ti nasurok maysa a kilo a buslogan a naalana. “Naranaantan
sa ti pangen, ading.” Kinunak iti kabsatko. “Agawaam ketdi.”
Indir-ina. Guyguyodenna ti liwliwna ta adda dimmawi. Apagbiit a naggudua
ti styrofoam box nga intugotmi. “Ditoy ta laengen,
ading. Adu ti dumawi. Numona nee,
kasla pumigsa ti angin nga agpadaya-nga-amianan.” “Ania ket ni Inson,
tumakrot manen!” Kinuna ni Kanor. “Ngem, ala, huston! Inta agalan ti susay.” Kinunikonna ti liwliw. Insarunok metten tay pawaywayko. Pinaandarna ti motor
ket nagpalaudkami manen. Awan manen sintagari. Ngem agkarkararagak a saan a pumayso ti pasimudaag ti aglawlaw iti taaw. Bayat ti panagpalaudmi,
nasabetmi ni Sebastian a pada a mangngalap a taga-Butol. Kadduana ni Pitong kas katulongan.
“Agsublikayon,
dumawel ti baybayen!” Inpukkawna ni Sebastian. Kinitak ti kabsatko,
ngem kasla di namki iti patigmaan. “Padam a takrot.
Kasano ngarud a rumang-ay dagiti mangngalap no bassit la a puyot ket agkukottayo? Hah,
naturedak a mangngalap.” Kinuna ni Kanor.
“Ngem sabali ti
angin, ading.” Intubngarko. Ta pudno met ti in-inut a panaggutad ti angin. “Dika man mangbuisit,
Inso. Agsardeng daytoy, uray kitaem madamdama.” Kas iti sigud, naturturay
latta ti kabsatko. Awan manen naaramidak ket sinurotko lattan ti mandarna. Aginga
a nadanonmi ti yan ti pagkalkalapanmi ti susay. Nangalaak iti maysa
a buslogan ket insimak iti banniit. Inpauyaoyko ket pinawaywayak iti agin-indayon
a danum-baybay. Kasta met laeng manen ti inaramid ni Kanor. “Uray maysa laeng
kadi!” Intanamitimko. Diak a kitkitaen ti
kabsatko ngem palpaludipak. Palpaliiwek iti tigtignayna. No ar-arigen, natadtadem
ti kinapugotko ngem ni Kanor, ngem dakdakkel ti bagina ngem siak. Basbassitak
ngem isuna. Daytoy ngata ti kangrunaan a rasonna apay a naturturay latta ti kabsatko. Ditoy laengen napananmi, manmano ti mapmapan ditoy uray kalinak ti baybay—dagiti
laeng natutured a kunada. Adayo unay ken agin-indayon ti darakkel latta a dalluyonna. Yad-adayom, ngem no nadadael ti bilogen, aggauden nga agpatpatnag tapno makasubli
iti daga iti daya. Kamaudiananna, nariknak
ti panagirteng ti pakatko, gimmuyod ti bangirna iti pigsa a kasapulan a pawaywayan ti nylon nga iggemko. No diak pawaywayan, mabalin a sugatenna ti imak wenno iguyodnak iti baybay. Nakaala la ketdi ti banniitko, ket iti panagriknak, dakdakkel daytoy ngem kadagiti napalabas a naalami. “Ading, nakaala
ti banniitko. Dakkel!” Siraragsak
nga impadamagko. “Agpayso!” Kinuna ni Kanor ket indissonan ti ig-iggamanna.
Riniknana ti irteng. “Bassiten ti dua gasut a kilos daytoy, Inso, amangan no umabot pay tallo gasut!” Kinuna
ni Kanor iti ragsakna. Ad-addan ti ragsakna idi manipud iti adayo, limmagto ti ikan a nabanniit. “Susay, ading!”
Inriawko. Narigat nga alaen ti
ikan. No gumuyod ket palusposam ti lubid, dika kontraen. Ket no limmukay ket guyodek. Iti kastoy a wagas, mabannog
iti gandatna a panaglibas ngem dina maaramid ta dina kabaelan nga iparneb ti bilog.
Maikaddua, bayat a nakatudok iti ngiwatna ti banniit, dumakdakkel ti sugatna ket umad-adu ti darana a rumrummuar. Nagsinublatanmi kenni
Kanor ti nangbannog iti susay. Idi agangay, timmakder ti kabsatko ta agwatwat
ngata. Nagdanagak ta amanganto ketdi a duyoken ti natirad a sungo ti ikan. “Agtugawka, ading. Baka ma-Kulianka.” Inpalagipko. Ni Kulian ket kalugaranmi a mangngalap a natay idi dinugsol daytoy ti susay. Ugali
ti susay ti lumagto no nabanniitan ket addan dagiti mangngalap a naduyok babaen nataruramis a sungona. “Ania ket ni In…”
di naituloy ni Kanor ti imbagana ta bigla a ginuyodko. Nariknak ngamin ti panagwayway ti iggemko a lubid ken ti panaglayaw
ti ikkan nga agpangato iti danum. Nagna iti ulomi ti sumurok-kumurang
dua metros a susay, apagisu la unay iti panangguyodko, ta naala koman ti ulona. Idi
nagdisso iti danum, nanggubuay daytoy iti napigsa a kanabtuob ken ti panagparsiak iti danum-baybay. Nagkintayeg ni Kanor.
Nagkinitami. Ngem awan nangegko a panagyamanna. “Nagdakkel!”
Nakunana. Nakurang maysa nga oras
a kinagubalmi ti susay agingga naan-anay a nabannog. Idi mariknami a saanen a
lumaban, inin-inutmin a ginuyodkon ti nylon. Insagana ni Kanor ti
natadem a kasla gayang nga intugotmi. Ket idi addan iti rabaw iti danum ken agdardara
ti ngiwatna a nakapalokan ti dakkel a sima, insigida nga induyokna ti iggemna tapno sigurado a saanen a dumangran pay. Maikaddua a problema,
kasano nga isalpami? Ket duduakami met a mangngalapen ita. Nagawiden dagiti kakadduami. Nadagsen ken dakkel ti ikkan;
saanmi a kabaelan. Ti solusion, inala ni Kanor ti kasla tangan-ima a lubid “Mabalintan nga
agawiden, ading. Nakatsambatan!”
Siraragsakak a nangibaga. “Wen, Inso!”
Insungbatna. Ngem naimayengak iti
naimatangak, agin-indayonkami metten iti kasla dua kadsaaran a balay a dalluyon. Ket sabsabali met gayamen ti angin ta adda
met papug-awna. “Dita met narikna
ti panagdawelen. Kastoy gayamen kadarakkelen ti dalluyon, Inso.” Kinunana iti kabsatko. “Inyaw-awannata metten ti panagalata ti susay. Agtudtudo payen.” Innayonna. “Itayko pay laeng
ibagbaga kenka, dinak met dengdenggen.” Insungbatko ketdi. “Nagsubli
ngatan ni bagyo Karenen!” Saanen a nagtagari ni
Kanor, inalana ti lubid “Madin sa metten.” Nakunana. “Hamman, ading. Masapul laeng a pabaraenta.” Pinakiredko
ni Kanor nupay madandanaganak. Inputipot manen ni Kanor
ti lubid, immanges iti nauneg ket inpanna ti pigsana a nangguyod. Nagbanurbor
ti motor, “Kunakto pay ket
nga agandarka, ha ha.” Inkatawa ni Kanor. Ngem idi agrubbuatkamin
nga agawid, dimi met ammon ti laud ken daya, ta lumingid ti darakkel a dalluyon. Uray ti tudo ket mangilawlaw-an. Masapul
a dimi sabten dagiti kasla balay a dalluyon tapno dikami mabalintuag. Paigidanmi laeng tapno naanayas. “Ditoy ti daya.” Ig-iggamak ti kompas. Kasla ngamin nabasak
ti adda iti panunotna. Pinaburborna ti motor. “Agawidtan, Inso!” Kinunana. Pinanurnor ni Kanor
iti baet dagiti dalluyon ti paraw. No kitaen iti tangatang, kasla iit ti paraw
a naglugananmi agsipud ta napalikmutankami iti nagdarakkel a dalluyon a kasla kayatna a manglapped iti dalanmi. Bayat nga agtartaray
ti paraw, inalak ti maysa a ti kasla tangan-ima a lubid. Ingalotko ti bagik iti
paraw. “Igalotmo ti bagim,
ading. Maniguradota, ta amangan laeng…” “Takrot! Kagurgurak man dayta nga ugalim, Inso.” Inyingarna ketdi. Saan sa naala ni Kanor
ti adda iti panunotko. Ta uray ket naturedka, no kasla pasdek dagiti dalluyon
a mangbangen, awan serserbina. Kagiddan ti pabigla
a panagangin, bimmulos manen ti bayakabak ti tudo a nangbabasa kadakami. Agan-andar ti paraw
ngem kasla di nga umal-alis. Agingga nga iti masungadmi, adda ti maysa a dakkel
a dalluyon a kasla tallo kadsaaran ti balay ti katayagna a mangtupak. Ginandat
nga iliklik daytoy ni Kanor, ngem dina naisikko ti bilog, ket iti panagbittak ti ambayong, iti mismo ayanmin ti naggaburanna. Naguni a kasla dinamita ti panagbittak ti
dalluyon ket inalun-onnakami nga inrareb iti taaw. Naipullasitak. Nainomko
iti naapgad. Nariknak ti panaget-et ti siglot ti lubid iti siketko. Idi tumpawak, nasurok
Nalagipko a nakasiglotak
gayam. Iniggamak ti lubid ket isun ti ginuyodko.
In-inut nga umas-asidegak. Agingga a nakasalpaak iti paraw. Ngem ayan ni ading? Awan met ditoy. Inpalawlawko ti panagkitak iti laud ken daya; iti amianan ken abagak.
Nakitak ti imana nga agpaypayapay. Diak pinanunot ti butengko iti dayta
a gundaway, timpuakak iti danum ket pinilitko nga asitgan. Idi timpawak, addan
iti asidegko ni Kanor, ginaw-atko ti imana ket pinetpetak a naimbag. Inarakupko
idi aginnasidegkami tapno dinakami pagsinaen ti dalluyon. “Sika ti mangguyod
iti lubid tapno makaasidegta iti paraw.” Inmandarko. Simmalpakami iti paraw
idi makaasidegkami. Kasta la unay ti bannogko.
Mariknak ti panagapges ti karubokobko gapu iti panakainomko iti danum-baybay. Binirokko ti galon a nangikargaanmi iti inumen a danum. Awanen iti uneg iti paraw. Uray dagiti styrofoam box a yan ti kanenmi ken naalami nga ikan ket awanen. Ti motor ket natinnag payen. Ti adda laengen ket ti nakagalot a gaudmi ken tabo. Ti susay ket awanen ta nawarwar ti lubid. Ngem ti nagdanagak ta in-inut a marneb ti naglugananmi. Masapul a bakasanmi ta bayat a mapunpunno ti danum, lumlumned a karkaro. “Kasano daytoyen, ading, lumneden ti paraw!” “Panawanta daytoyen.” Kasla di nagpanunot nga insungbatna. Timmakder. “Ania aramidenta
ngay?” Saan a nagtagari ni
Kanor, nagtalangkiaw ketdi. Nagsaltek ti imatangna iti maris amarilio a banag
a tumtumpaw. “Umasideg ta idiay
pataw ti payaw. Saanta a maan-ano idiay.” Limmagtoak manen iti
danum ket linangoyko ti yan ti dram. Uray ket nakasiglotak iti paraw, mabalinnak
lattan guyoden ni Kanor no diak kabaelan a langoyen. Ngem kaasi ti Pinetpetak a naimbag
ti landok a timmingraraw iti dram. Inyarakupko ti bagik. Kasta met ti inaramid
ni Kanor. “Ania ngata orasen?” Indamag ni Kanor kaniak. “Manipud kaadda
ta iti baybay, diak pay nakita ti init.” Insungbatko. Mangrugin a mariknak ti bisin, ken panagkakapsutko. Kasta ngata met ni Kanor isu a nagdamag ti oras. Nangruna ta nagpigsa ti angin nga adda singinna a pumalsiit a tudo. Kasla agpigerger ti bagik iti lammiis. |
Ti pataw a dram, uray
ania ti mapaspasamak, sigurado a saan a lumned. Simmurotkami iti panagindayonen
ti dalluyon. Agpababa nga agpangato. Kasta met ti paraw a nakagalot. No dadduma,
addakami iti nakangatngato a paset ti dalluyon ket makitami ti mangliwengliweng a taaw.
Ket no dadduma, addakami iti baba, ket mabaludkami iti nanglikmot a dalluyon.
Agarup ngata alas otso iti rabii idi agpatangkami nga agkabsat. Diak ammo no nakaturogak wenno nailibay la ti panunotko iti panakirakepko iti pataw bayat a yin-indayonnakami ti dalluyon nga aw-awengan ti apros ti tudo ken angin. Awan pay nagbaliwan ti panawen. Nadursok ti angin ken naalikuteg ti danum.
Dagiti
Hurado FRANCISCO T. PONCE “Kimmapsut sa metten, Manong.” Nakuna ni Kanor a nakapakleb
a nakaarakup iti dram. “Wen, ading, mariknak
ket addan ti nagkapsutanna.” Insungbatko.
Ngem awan kinapudnona ti insawangko. Kasla pimmigsa pay ketdi ti nadawel
a panawen. “Aggurudugod ti
tiankon!” Kinunana. “Agpadata ti marikna,
ading.” Isu ti nakarawak nga insungbat. “Ngem naturedta,
Manong.” Kinunana. Diak ammo no namin-anon a nangegko kenkuana ti Manong—bisinko
la ngata wenno bisinna. Ngem pakaragsakak ti panagdaydayawna ita kaniak. Diak maalak ti tuturogak
iti daytoy a rabii. Kasla nalabes met ti indayon ti dalluyon ta kasla met pasdek
ti kadakkelna a mangilili kaniami. Wenno denggek ngata ti sonata ti angin ken
tudo a mangpaturog kaniak iti agpatnag? Diak ngata mabatibat iti daytoy a sonata ken panangilili ket diak makariingen kabigatanna? Diak ammo, makaammon,
basta nakapaklebak a nakaarakup iti pataw. No lumnedkami wenno maisayyokami iti
adayo, gasaten no agbiagkami pay. Adda nagbaliwan ti panawen
idi makariingak, kasla kimmapsut ti saplit ti angin ken awanen ti naipatto-pattok a bayakabak.
Adda dagiti gigante a dalluyon ngem addan lailonan. Nalamiis ti parbangon;
ngem ad-adda ti panagkirraos ti tian ti kabusorko. “Kasla awan lisi
ni patay kadata, Manong: dalluyon, kalambre, bisin, pudot, buteng… rangrangkayento dagiti pating ti bangkayta.” Nakakita iti tangatang ni Kanor. Nagladingit
met dagiti matana. Pakiridek koma ti nakem
ti kabsatko ngem uray ti bagik ket mangrugin nga agkulpa ti panunotko. Limmabas iti sanguanak
ti berde a bulong ti aragan. Insigida nga sinig-awatko ti bulong ti ruot ti baybay.
Miningmingak. Kasla makabsog a taraon. Malaksid laeng kadagiti
nangisit a sidingna ken ti nalamuyot a siit iti bulongna, awanen ti mangipawil iti panagbalinna a taraon. Addaan iti bukel ti kasla ar-aritos iti baybay ken bulbulong a kasla maysa a nateng a naimas nga ipauneg. “Padasem daytoy,
ading. Kasla ngata uggot ti kamote ti ramanna.” Inpurwakko ti aragan iti kabsatko. Idi naiggaman ni Kardo,
insigida nga insubona. Nasayod a nagdiretso iti tianna. Nangisubo manen ket nginalngalna
manen. Naibusna. Ket nagbirok iti
sabali, nakakita iti tumtumpaw ket insigida nga inalana. Insubona manen. “Naapgad ta naggapu
iti danum-baybay, ngem mayat met ramanna.” Indil-ag ni Kardo. Saannak a nagtagari. Idi lumabas iti sanguanak ti maysa raay a bulong ti aragan, inalak met. Insubok. Nginalngalko.
Ngem nagsagud iti karabukobko ti umadat a naapgad a ramanna. Langana met
laeng gayam ti naimas. Diak kabaelan ti mangan iti kastoy a ruot ti baybay. Nupay kasta, inpadasko manen ti nangisubo iti bulong. Ngem bayat a ngalngalngalek,
sinabet ti tianko ket inbakkuarko. “Kontraen ti tianko.”
Kinunak. “In-inut laeng,
Manong.” Ni Kanor. Ngem madi a talaga. Agkedked ti tianko a mangipauneg iti aragan. Saanen a nagtagari ni
Kardo. Ap-apalak. Kasla uggot ti
kamote a saluyotenna nga ipauneg uray saan a naluto ti aragan. Sakbay a nadanon ti
tengnga aldaw, awanen ti napigsa a tudo ket agbirbirok ti init iti sumiripanna iti ulep. Pakaragsakak ta uray kaskasano ket
mabawasan ti danagmi iti nakaro a dawel ti panawen. “Itay pay laeng
nga agbibineg dagiti imak ken sakak.” Kinunak kenni Kanor. “Dimo madlaw,
kimmapsuten ti angin. Barbareng intono bigat ket nasirnaatton.” Insungbat ketdi ni Kanor a kasla dina nangngeg ti imbagak. “Matayak ditoyen,
ading… agkakapsutakon.” “Dika man agkasta!” Inlaawna. Diak ammo no gapu iti rurodna
wenno gapu iti butengna. “Ngem no kas pangarigan
laeng—masarakanda koma ti bangkayko, tapno iti kasta ket mapadasak ti mapasiaman.” “Pangaasim, Manong
Inso, dika agsarita iti kasta. Sibibiagta pay. Adda pay namnamata. Adu pay dagiti banbanag a masapulta nga aramiden.” Saannak a simmungbat
manen. Nagari ti ulimek. Ngem kalpasan ti tallo a minutos, binurakna ti ulimek. “Mapanpanunotko
ngamin ita ti adu a basolko kenka, Manong Inso. Dagiti diak panangikabkabilangan ken panangipateg kenka. Dagiti nagubsang a galadko kenka?” “Awan daydiay
kaniak, ading.” “Ammok, ta napategak
ngarud kenka a kas kabsatmo. Idi kalman laengen, namindua nga insalakanmo ti
biagko. Nagbiddutak idi imbagak a takrotka.
Nakaturturedka, Manong. Dimo ginina dagiti dalluyon a manglapunos kenka
tapno isalakannak. Dimo pinanpanunot ti pananglalaisko kenka.” “Maawatak ti riknam,
ading. Awan ti rumbeng a pagdanagam. Agkabsat ta ngarud.” “Kayatko ti dumawat
iti pammakawan kenka. Hala, dimo kasapulan nga ibaga a pakawannennakon, ta ammok met a napakawannakon. Ngem sapay koma, ta adda pay gundaway nga agsubadak met kenka.” “Maragsakanak
kadagiti nangegko kenka, ading.” Insungbatko. “Dika gayam kabaelan
a makita a kasta. Itak laeng narikna ti pategmo a kas kabsatko, Manong Inso. Ket ikarik, agkuyogta… nga agawid… wenno matay ditoy.” Addan dagiti bituen
a nangarkos iti nasipnget nga aglawlaw idi nadanon ti rabii. Ngem kagiddan iti panakigayyem
ti panawen ti ipapanaw metten ti naan-anay a pigsak. Mawawak, mabisinak, agkakapsutak. “Mawawak!” Kinunak iti kabsatko. Saan a nagtagari, ngem
idi kuan, nangegko ti panagtapogna iti danum-baybay. Winarwarna gayam ti lubid
ket linangoyna ti paraw nga adda iti asidegmi. Ginaw-atna ti nakatali a tabo. Simmalpa iti paraw ket inin-inotna a kinarasan daytoy.
Bayat a makirkirasan ti bilog, in-inut met a lumunglung-aw. Idi nalpasna, naginana
bassit. Nagala manen ti aragan ket nangan manen.
Nangipurwak kaniak ngem diak a pinidot. Naglangoy a nagsubli
iti yanko ni Kanor. Winarwarna ti galotko.
“Kabaelan pay
ti aglangoy, Manong?” Nagwingiwingak ta dayta
ti pudno. Aglalatoyen ti laslasagko iti panakauperna iti danum. Agkakapsuten ti bagik ta awan ti kinnankon iti uneg iti dua nga aldaw.
Ket kayatko a mabasa ti karabukobko iti danum. Uray ania a danum, di la
ketdi naapgad. Ginuyodna ti paraw. Simmalpa. Insarunonak nga imbangir iti
paraw. In-inayad nga inpatugawnak iti iking. Inala manen ti tabo. Intedna kaniak. “No makaisboka,
ditoy Manong.” Innalak ti tabo, ket
immisboak. Tinungpalko ti bilinna a diak ibelbelleng. Inyawatko kenkuana idi
agangay. Ngem insublina kaniak.
“Uminomka pay, Manong!” Nakigtotak iti imbagana. Kinitak ta bareng agang-angaw laeng. Ngem
nakaserserioso ti rupana. “Awan sabali nga
inumenta. Ti danum baybay ket naapgad unay.
Daytoy ti kasayaatan nga inumenta.” “Diak kayat!”
Impettengko. Isbok inumek ketdin. Insimpak
ti likodko iti paraw ket inyiladko. Nasiputak ti panangala iti tabo. Nasiputak pay ti panangingatona ken panangidennesna iti bibigna.
Nasiputak ti pananginumna iti isbok. Makaduldul-okak. Inkidemko laengen dagiti
matak ta kuyepyepennak. Nakariingak nga aggagaud
ni Kanor. Ginandatko ti bimmangon ngem nadagsen ti bagik. Inpilitko a mayangad
ti ulok ngem maulawak. Insanggirko ti bagik iti iking ti paraw. “Nakalabesta met
ketdin iti pudok-mayaman.” Kinunana. “Kasanon naammuan
ti daya?” Nasaludsod. “Adda bituen idi
rabii ken adda init ita.” Nagtung-edak. Ngem kayat manen ti bagik ti agilad latta. Agay-ay-ayam iti panunotko no kasanokami makaawid. Tallo nga oras a nagmotorkami a nagpalaud iti kapartak a 50kph, sumurok-kumurang. Agarup 35 a milia ti kaadayumi iti daga. Kasano a makaawidkami
ita? Insardengna ti panaggaudna. Inalalayannak iti panagiddak. “Pilitem ketdi
ti mangipauneg, Manong.” Nangala iti aragan ket inyasidegna iti ngiwatko. Kimmitabak
ngem kaskasdi a rummuar latta. Insarunona ti isbo nga adda iti tabo, inbatogna
iti bibig ket inyungapko ti bibigko. Ngem idi maramanak ket nagkubbuar ti tianko. “Huwaarkk! Warkkk!” Nagsarwaak. Nagdadagsen manen ti
matak ket awisennak a mailibay manen. Ti naudi a napuotak ket ti ikikidem ti
matak. Sagpaminsan, makariingak,
diak ammo no ania nga oras. Ket makitak nga aggagaud latta ni Kanor. Ngem ti maudi a napuotak a panagmulagatko ket idi nakasanggir iti parawen,
saanen nga aggagaud. Ket kasla nasiputak ti nalamuyot a panagwingiwingna. Iti rabiina, nakariingak
a kasasaonak ni Kanor. Ammok lattan, uray itay awan puotko ket kasarsaritanak. Naliday ti timekna. Kas kaliday ti planetas a Venus ken Jupiter a mangmatmattider
kadakami ti dayta a rabii. “Ania ngarud,
Manong, no ditan makalasat ditoy, isu ngatan ti gasatta nga agbibiag kas maysa a mangngalap… ti matay iti danum. Ngem sapay koma, ta uray bangkaytanto laengen ti masarakanda tapno iti kasta ket mapadasanta
met ti maipunpon ken mapasiaman. Maymayat met laeng ngamin no makararaganta. Ta bareng mapalag-an ti basolta. Nangruna
ket ngaruden kaniak. Adu unay ti nagkamtudak gapu iti panangtagtagibassit ken
pananglalaisko kenka. Ti laengen awan as-asinna a panangtratarko kenka ket maysa
a dakkel a basol. “Ammok a mangmangngeknak,
isu a gundawayko met daytoyen a dumawat iti pammakawan kenka. Pakawannenak koma,
Manong Inso. Ti laeng ikalkalikagumko ita, ti agbiag ta pay tapno maaddaannak iti gundaway a mangpunno kadagiti nagkurangak
kenka. Tapno iti kasta ket ipariknak kenka ti panagayat ti maysa a kabsat, kas
maysa nga adingmo. “Aw-awaganka iti
takrot, ngem namindua nga insalakanmo ti biagko. Ket ita, siak metten ti mabutengen. Mabutengak a matayka, mabutengak nga agmaymaysa nga aglayag iti taaw a kasla awan
ungtona. Nabannogak metten manong, mabisin ken mawaw.” Inkarigatak nga inmulagat
ti matak. Kayatko nga iparikna a natibker pay laeng ti nakemko nga agbiag. Miningmingak ti matana. Ket idi makitana
nga immisemak, immasideg. Ket iti umuna a gundaway… inarakupnak ti kabsatko. Kayatko ti agsao, ngem
awan sumngawen a timekko. Inirutak laengen ti arakupko pasimudaag a kasapulanna
a dangadangen ti agdama a laklak-amen iti aglawlaw ti baybay. Napanna inala ti tabo
nga ammok lattan a naglaon iti isbo, nangala ti lupot ket inbabasana iti baso. Indapadapna
daytoy iti bibigko. Kas met laeng ti inaramidna kenkuana. Idi naaramidnan, insimpanan ti bagina ta maturog metten. “Agkararagta,
Manong.” Ket inniggamanna ti dakulapko. Agbannawag. Diak ammo no tagtagainep wenno us-usto, adda nangegko nga ariwawa nga andar ti bilog. Adda pay nangegko a balikas. Kayatko nga imulagat ti matak
ngem diakon kabaelan nga ibukirad. “Adda tao ditoy… kasla nataydan!” Kinunad a.®
NO KAYAT NGA IBUTOS DAYTOY
A SARITA ITI RFAAFIL READER'S CHOICE AWARD, IKLIK TI DONATE ICON ITI BABA:
|
|||||||||
|
International Copyright Secured ©
 All Rights Reserved
THE 1st ILOCANO WEBSITE FOR SHORT STORY AND
POETRY WRITING CONTEST!
|
||||||||||
ti GUMIL ken ti Literatura Ilokana ti panggep a ragpaten ti RFAAFIL Reader's Choice Award babaen ti ayat ken tulong
dagiti rinibribu nga agbasbasa. Adu dagiti Ilokano a nupay saanda a mannurat ket mabalinda met ti tumulong a mangpasantak
iti pagsasao a nariinganda a saan laeng a gagangay nga agbasa ken maliwliwa. Sangkabassit a tulongmo, Patgenmi nga Agbasbasa,
napateg unayen a mangpadur-as iti Literatura Ilokana.