REYNALD F. ANTONIO AWARDS FOR ILUKO LITERATURE

HOME PASALIP READER'S CHOICE DAMDAMAG KAPANUNOTAN PAGSARMINGAN HURADO KORNER MENSAHE PANAGYAMAN DADDUMA PAY
Home E-lokano Mail Guestbook Q & A Poll Links About Us
www.rfaafil.com 
DAGITI NANGABAK

 SALIP ITI SARITA - 7TH RFAAFIL (2008-2009)

 

Troso
Sarita ni REYNALDO A. DUQUE

www.rfaafil.com

MAIKAPAT A GUNGGONA
RFAAFIL 2008-2009

 Nature encourages no looseness, pardons no errors.

                                              —Ralph Waldo Emerson

                                     The Superlative, 1847

       

AGTULTULAKAK iti ibabaringkuasna, iggem dagiti dua a dakulapna ti tengngedna, kas man magsat ti angesna iti panagriknana. Ngem in-inut a nagkalma idi maduktalanna a nakatugaw iti rabaw ti katre. Kasla disierto ti pannakaigaaw ti karabukobna ngem dagus a napukaw ti wawna iti pannakalagipna kadagiti igges a simrek kadagiti lapayag, agong ken ngiwatna.

          Iti arep-epna, saan a masinunuo ni Servando Agbaquir no kasano a nangrugi ti amin. Nakitana lattan nga addaytan ti ulo-ulo ti naapres, nalibeg nga agus nga aguy-uyas nga awan ti nakaidumaanna iti nakabirakak a dakkel a karasaen manipud iti surongen ti nawalat a karayan. Agal-alikuno iti dadakkel ti agus, igupenna a kasla awan ania man amin a banag a madalapusna. Rumanisak dagiti pinuon a manabsuok iti danum a magebba manipud kadagiti agkurkurruoy nga agsumbangir a teppang tapno maigabbonda kadagiti dadduma pay a sanga, gabat wenno pinuon, a nakarkar iti surong. Iti aglawlaw, rumanipak dagiti sanga a rungrungdoen ti umatiberret a bayakabak nga isapsaplit ti agal-allikubeng nga angin. Kapigpigsaan ti bagyo.

          Napuotanna lattan ti kaaddana a nakalugan iti awanan katig a bangka iti tengnga ti naapres a karayan, ay-yamen ti narungsot nga agus.Immirut ti ikakapetna iti agsumbangir a ngarab ti kinungkong a kayo a bangka. Pumurpuraddaw dagiti bukot dagiti dakulapna no kasta nga agpagtangken iti agsumbangir a pingir ti bangka iti panangdupir ti apres ti agallo-allon nga agus. Apay kadi nga awan makitana a gaud wenno tekken? Naibbatanna ti gaud itay padasenna nga ipaigid koma ti bangka. Ita, adda iti tengnga ti nalawa a karayan nga abalbalayen ti angin, agus ken umatiberret a tudo.

          Awan dumana iti ruting ti bangka nga inwallages ti ulo-ulo ti agus a dinanggayan ti arrabis ti angin ken umatiberret a tudo. Kalpasanna, inigup ti naparnuay nga alinuno ti bangka. Nagtayyek ti bangka.  Nupay nakair-irut dagiti kapetna iti agsumbangir a ngarab ti bangka, naibbatanna daytoy gapu iti pannakaulawna. Iti kaawan ti katig ti bangka, napalangkakaw iti panaglikig daytoy, nanabsuoken sakbay a matengngelna ti bagina. Naarinebneb. Nakainum. Nupay kasta, kinabaelanna ti kimpet iti ngarab ti bangka.

          Umap-apres ti agus. Addaytan dagiti... ne, apay a nagbalin nga igges nga agkuyamkuyam ti agus? Sangakarayan nga igges! Nakaparpardas ti pannakayanud dagiti di mabilang a troso iti naaproes nga agus dagiti igges. Ngem idi makaasideg dagitoy kenkuana, nakitana a saan gayam a troso dagitoy no di lungon. Agtatapaw a di mabilang a lungon nga aggapu iti surong!

          Kayatna ti aglisi ngem addaytan dagiti igges. Sinerrek dagitoy dagiti abut dagiti lapayagna, dagiti agsumbangir nga abut ti agongna, kasta met ti ngiwatna. Nakalanglangsi....    

          Agrarrarek ti radio iti rabaw ti mesita iti kanigidna. Nag-sign off daytoyen. Ginaw-atna nga iniddep. Inangadna ti nagtimbukel a dakkel a pagorasan iti taleb iti kusayanna. Iti aragaag a lawag ti kingke iti suli, naipasirna nga apaglabes nga ala una ti parbangon. Agalas dies iti sardam itay umuli tapno agiddan. Pinanawanna da Masong ken Drigo, kasta met ni Cirilo a drayber ti crane, iti akimbaba a kadsaaran daytoy bunkhouse a mangibus iti linuktanna nga stateside nga arak, agraman ti pulotanda a tapa nga ugsa. Ni Masong ti kapatas dagiti atseroda idinto a ni Drigo ti foreman iti logpond.

Ti arak kadi ti gapuna a binatibat ti adu nga igges ken mayan-anud a lungon? Kayatna nga ipapati a kasta. Madi ti panagsaad ti ingel ti arak iti boksitna.

          Nagtugaw iti iking ti katre a kas man gandatna a pagsimpaen ti riknana sakbay a timmakder. Tinurongna ti nakatangep a tawa iti daya, inlukatna daytoy. Manipud itoy a tawa ti bunkhouse a nabangon iti rabaw ti nababa a turod, nalawag a matannawaganna ti pakabuklan ti log pond.

          Nabannayat ti ungor ti generator a mangipapaay iti silaw iti pakabuklan ti logpond. Agpatnag ti generator tapno agtalinaed a nalawag iti logpond iti rabii, maiddep met laeng daytoy iti agsapa. Iti arsadanan ti turod, nakakumeg ti derrick ken dagiti buldoser idinto nga iti di unay adayo nga abagatan, gumilapgilap ti napennedan a danum ti karayan a tumtumpawan dagiti kaisalsalog a troso manipud kadagiti bantay a sakup ti konsesionda iti daya-nga-abagatan. Nakabangkag ti kaaduan kadagiti troso tapno maputedputed santo maikarga kadagiti trak a maisalog iti sawmill nga adda iti arsadanan ti kabakiran.

          Immaplaw ti salemsem-bakir. Pinadasna a punnoen ti barukongna iti angin kas pangiliwliwagna iti nakaro nga alumiimna no malagipna dagiti igges.

          Ania ngata bungarenna tapno mayanud ti alidukdokna?

          Nagpantalon sa rimmuar iti siled. Bimmaba iti pannakasalas ti bunkouse.  Nakapatay ti kingke. Awan metten da Masong ken Drigo, kasta met ni Cirilo. Naakasanen ti mesita kadagiti baso, plato ti pulutan ken botelia ti arak. Nalabit, nakaturogda metten kadagiti naikudi a pakarsoda iti asideg.

          Saannan a binirok dagiti tallo. Nagsubli iti kuartona. Naguyos sakbay a nagidda. Manipud iti di adayo,  natimudna ti taraok ti abuyo a sinungbatan dagiti dadduma.

          Nagkidem. Kayatna nga iturog ti alidukdokna.

 

BINANNIKESAN ni Servando, kaduana da Masong ken Matias Cabron, ti montero, ti nangbuya iti panagsagana ti atsero a mangragadi iti pinuon iti sango daytoy. Tinangadtangad nga umuna ti atsero ti pinuon a tallo karakepan. Napudot ti pul-oy ti agalas diesen nga init a namagsala kadagiti bulong dagiti  natayok a kayo iti yanda a puseg ti kabakiran.

          Tiningiting ti atsero ti chainsaw. Manen, tinangad daytoy pinuon a kas man ad-adalenna no kasano ti pamay-anna iti daytoy. Idi kuan, nangurus nga umuna a kabulon ti panangitanamitimna iti ababa a kararag sakbay a ginuyodna ti allitan ti chainsaw. Nagungor ti motor ti ragadi. Impakagatna ti ngipen ti chainsaw iti pinuon iti apag-apaman. Nagsimpa idinto a pinis-itna ti gatilio ti ragadi.  Nakaparpardas ti panagwerret ti kasla kawar a tadem. Nagparsiak dagiti nagtibnok a nalabaga ken umamarilio a nagragadian.        

          Idi aglabes ti tadem ti chainsaw iti ngalayen ti pinuon, inat-atan ti atsero ti gatilio. Tinitingiting daytoy ti nagnaan ti tadem. Dandani saanen a makapagtayyek ti kawar. Pinidutna ti nakasaganda a kayo a punson, impasatna iti nagnaan ti kawar babaen ti maso. Inuyosna ti ragadi.

          Manen, inangad ti atsero ti tumtumbaenna a pinuon a nangadal ti pagtumbaan daytoy. Kalpasanna, nagpuesto iti bangir ti nangasutanna iti tadem. Manen, nagwanerwer ti chainsaw a kimmagat iti pinuon. Nagparsiak ti napuskol a nagragadian.

          “Ditoytayo, Boss Ser,” kinuna ti montero a nangisungo iti pangadaywen a disso manipud iti maragragadi a pinuon. “Asidegtayo iti mabalin a pagtupakanna. Amangan no maaprasannatayo dagiti sanga.”

          Simmurot kadakuada ni Masong iti  yaadayoda iti mapukpukan a pinuon.

          Agirayen ti pinuon. Pinartakan ti atsero nga inuksot ti chainsaw, sisisiglat a kimmamang iti natalged a lugar. Iti panagirig ti pinuon, kas man gumawgawawa nga ima dagiti sanga daytoy a kimmaway iti angin sakbay nga agtuang. Nagranipak dagiti sanga iti panagtumbana a nangguyod kadagiti kasla takiag a lanut a nangarakup iti bagina. Naisalat dagiti aringgawis ti pinuon iti sabali pay a pinuon a puon ti panagisinna iti tumutop a pagtupakanna koma. Nagintaer iti apag-apaman ti pinuon sakbay nga intuloy daytoy ti nagtupak. Nagkintayeg ti aglawlaw iti pannakabanitogna iti daga. Kadagiti kaapiring a pinuon, nagakiriak dagiti nabuak a billit ken nakigtot a bakes.

          Adda met kintayeg a narikna ni Servando. Pudno ti pattapatta itay ti montero. No saanda nga immadayo iti dati a nagmattideranda, naaprasan la ketdi ida ti napukan a pinuon.

          Inasitganda ti nagpukanan iti pinuon. Inamiris daytoy ti montero ken ti kapatas dagiti atsero.

          “Pito a singsing,” kinuna ni Matias, ti montero. “Kayatna a sawen, pitopulon ti tawenna. Tallopulo a tawen pay, sangagasutna koman...”

          “Nagudas iti awan pay tallupulo a minuto,” inkatawa ni Masong.

          “Sayang,” inlingaling ni Matias.

          Pinabaringringan ni Servando ti montero. “Sentimentalkan sa ketdi ita, aya, Mat?”

          Kinuti ni Matias ti abagana. “Mailalaanak la ngamin kadagitoy a pinuon,” kinunana. “Kas itoy kapukpukan ita,” intudona dagiti singsing, “inay-aywanan ti nakaparsuaan iti agarup pitopulo a tawen. Agasem, mapukan lattan a kasla awan ania man. Maysa pay, narra daytoy. Maibilang iti umuna a grupo. Maiparit ti panangpukan iti kakastoy a kayo. Ngem ita, siak—a montero pay met ngarud—ti kangrunaan a saksi ti pannakapapatayda.”

          “Sentimentalka ita a talaga,” inkatawa ni Servando. “Siguro, bunga dayta ti kanayon lattan a pinuon ti makitkitam. Adda met siketda dagita ngem dina ammo a kumpasan ti kuratsa. Makadadael iti utek ti kasta a kasasaad. Masapul nga agrelakska.”

          “Husto ni Boss Ser, Mat,” inkidday ni Masong. “Dagiti pinuon nga ammona ti agkinni ti siketem! Sigurado, maiwaksakmo la ketdi ti dukdukotmo!”

          Immisem ti montero iti bangbangir. Saanen a  nagtagari. Namrayan daytoy nga impasir ti daya-nga-abagatan a paset ti konsesion ti logging company da Servando. Dati, umasul-asul dita. Ngem ita, mangrugin nga agmaris-ilam ta naikisapen dagiti atsero dagiti pinuon. Kasta met a saan a sursuroten ti logging company da Servando ti selective logging ken reforestation. Agpatingga laeng iti papel ti pannakatungpal dagitoy a maisumite kadagiti maseknan nga opisina ti gobierno. Ket masinunuona no apay.

          “Kumuyogka man ketdi ita idiay logpond, Mat,” inyawis ni Servando. “’Diaykan a mangaldaw. Adda pay lebbenko nga stateside. ‘Su ti pungkitentayo.”

          “Siakton ti makaammo iti pulutan,” kinuna ni Masong.

 

NAARIWAWA dagiti trabahador iti log pond idi sumangpet da Servando a nakilugan iti maysa kadagiti lantsa nga agisalog iti karayan kadagiti troso manipud iti surong. Adda ar-aribungbungan ti kaaduan kadakuada iti igid ti karayan.

          “Apay, ania ti napasamak?” dinamag ni Masong iti maysa a pahinante dagiti trakan a nakatugaw nga agsigsigarilio. 

          “Adda natiliwda a beklat ditoy kamada,” insungbat daytoy. “’Su dayta parpatienda ita.”

          “Kasano kadakkelna?”

          “Kasla gurong. Nasurok met a tallo nga agpa ti kawalatna. Lutoenda kano a pulotan.”

          “Dayta, saanmon a problema ti pulotan, Masong,” kinuna ni Matias.

          Nagkatawa iti dakkel ni Masong.

          Nanganda iti naladaw a pangngaldaw iti karinderia ti asawa ni Drigo a nabangon iti asideg. Ti laeng asawa ni Drigo ti addaan iti pammalubos nga agkarinderia iti masakupan ti log pond. Iti maysa a suli, agar-ariwawa ti de-bateria a radio. Nagsenias ni Masong,

          Madaman ti panangaldawda idi dumteng ni Drigo. “Immawag ti opisina ni Boss Jack, Boss Ser,” impakaammo daytoy. “Imbagak a simmang-atka, kaduam ni Masong. Diak ammo a kaduam pati gayam ni Matias...”

          “Ni Jack mismo?”

          “Saan. Ni Sexy Dina...”

          Ti adda met pamuyaanna a seksi ken balasang pay nga agtawen iti duapulo ket tallo a talken a sekretaria ni Jack Aguirre ti kayat a sawen ni Masong. Segundina ti pudno a nagan daytoy ngem di madangan ti misuotna no angawen ni Servando nga awagan iti Gundina wenno Dinang. Balsen daytoy nga awagan iti Ando wenno Andong, imbes nga Andy nga isu ti paggugustona a birngas.

          “Apay kano?”

          “Dina met imbaga. Umawagto kano manen. Ngem dina imbaga no ania nga oras.”

          Ammo lattan ni Servando no apay. Naipanurok ti kaadu ti pedidoda itoy masungad a dua a bulan. Kayat la ketdi a masigurado ni Jack no matungpalda met laeng ti deadline. Agsaruno a sumangpet itoy masungad a bulan ti dua a dadakkel a barko manipud Korea ken Japan. Ti umuna, agkarga kadagiti naritriten a tabla nga agpa-Korea; ti maikadua, dagiti sibubukel ngem narukodrukoden ti kaatitiddogda a troso a maibiahe idiay Japan. Nagsaritaandan kada Drigo ken Masong daytoy a banag. Inkari dagitoy dua a saanto a mabainan ken ni Jack Aguirre.

          Iti VHF ti immawagan ni Dina. Awan ti mamaay ti mobile phone ditoy bantay ta awan ti cellsite iti asideg. Awan pay telebision. Ti laeng VHF ken ti de-bateria a radio ti koneksionda iti sibiliasion. Agdua lawasen ti kaadda ni Servando iti log pond, mangrugin nga aponan ti ila ken dukot.

          Nagkapeda. Kalpasanna, pinaalan ni Servando ti tapingaran a Chivas Regal iti bunkhouse. Rinugianda ti session.

          Saanda pay a naibus ti umuna a sukatda a wiski idi dumteng ti sangabandehado a naprito a lasag ti beklat. Kinantiawan dagiti trabahador ni Masong, nangala daytoy iti kagudua dosena a bilog a para kadagiti trabahador iti asawa ni Drigo.

          “Agpatingga la dayta iti boksit, wen?” impalagip ni Drigo kadagiti trabahador. “Laglagipenyo nga adda obertaymtayo, ubbing. Suspendido ti makitak a nabartek nga agtrabaho.”

          Nangtinedor ni Matias iti sangailgat. Ngem saanna nga insubo a dagus. “Kayatmo ti beklat, Boss Ser?”

          Immisem ni Servando. “Ditoy ti nakaramanak,” kinunana. “Simrek met. Kayatna a sawen, kayatko. Ngem madamdamaakon. Alaek pay ti buelona...”

          Nagkatawa ni Matias. Insubo daytoy ti naprito a lasag ti beklat. “Nasursurok ti mangayat kadagiti kastoy a taraon—exotic food—idi agsanayak a kas montero,” kinunana bayat ti panagngalngal daytoy. Nangitangguap iti wiski, inamlidan daytoy ti ngiwngiwna. “Uleg, banias, musang, pusa, bao, abalen, abuos... inaganam dagiti ayup a masansan a masarakan iti bantay, naramanak aminen. No addaka iti bakir, sursuroem amin dagiti panglakagan ti pannakaisalakan tapno agbiagka. No saan, sika ti alun-onen ti beklat imbes a sika ti mangalun-on iti beklat....”

          “Addan sa awag iti kasta,” insagpaw ni Masong.

          “Survival,” inyisem ni Servando. “Survival of the fittest, kas kuna ni Darwin.”

          “Ne, kasta kadi, Boss Ser?” kinuna ni Masong. “Kunak la no iti telebision ti nagtaudan dayta a pagsasao!”

          Nagkakatawada. “Napanam idi isuro ti titsermo ti maipapan iti survival, ha?” insurdo ni Drigo. “Naturogka siguro iti pansitan, kas pagsasao ni Erap?”

          “Nagpabantayak idin,” kinuna ni Masong. “Napanak nagadal iti kinaatsero!”

          “Saanen a maipapan iti survival dayta,” kinuna ni Matias. “Kinapraktikal!”

          “Kusto ‘ta kunam,” kinuna ni Masong. “Tsuper ti taksi daydi tatangko. Addaakon iti maikatlo a tawen iti kolehio idi mahold-ap. Limmaban iti hold-upper, pinasokanda iti gripo ti bakrangna. Saanen nga immabot iti ospital. Gapu ta siak ti inaunaan iti lima nga agkakabsat, nagsardengakon a nagbasa. Nagbirokak iti trabaho. Helper iti trak ti troso ti nastrekak. Ditoyen ti nagturposak a kas atsero. No mano a tawen a nagtalinaedak a kasta. Nagbalinak laeng a kapatas dagiti atsero idi sumangpet ditoy ni Boss Ser. Thank you, bossing!”

          “Itoy a biag,” kinuna ni Drigo, “nasken unay ti kinapraktikal iti biag tapno makalung-awka iti gayonggayong ti kinakurapay. Kinapudnona, masansan a dagiti gagangay laeng ngem praktikal ti panagut-utekna ti agballigi, imbes a dagiti maibilang a masirib. Masansan nga atiwen ti nasiglat ti nasalukag. Uray salukagmo amin a salukag no agkurangka met iti siglat, maaruska latta iti lumba ti biag.”

          “Kasapulan ti ammo,” kinuna ni Matias, “ ngem naim-imbag nga adayo no addaanka iti adu nga am-ammo. Kadagiti situasion nga addaka iti nagbaetan ti agtuptupa a bato, kasapulam dagiti am-ammom a nabibileg ken napipigsa a tao a tumulong kenka a mangiduron kadagitoy tapno saanka a maipit. Aglalo ta saantayo met a kas kapigsa ni Bernardo Carpio...”

          Namulenglengan ni Servando ti montero. Agarup katawenanna ni Matias iti edadna nga apagsurok nga uppat-a-pulo ket pito; saan met nga umad-adayo kadakuada ni Masong nga awan pay limapulo. Ni Drigo laeng kadakuada ti nakasagpaten iti nalabes a limapulo, rinambakan daytoy ti  maika-54 a tawenna idi kanikadua a bulan.

          “Ni Boss Ser ti kabanambana ni Bernardo Carpio iti puersa,” kinuna ni Drigo. “Amangan no napigpigsa pay!”

          “Kas iti napasamak kaniak, utang met ni Drigo ti kinaformanna ditoy log pond,” kinuna ni Masong. “Saan kadi, Drigo?”

          Immisem a nagtung-ed ni Drigo. “Naasian siguro ni Boss Ser kaniak,” kinuna daytoy. “Kasta kadi, Boss Ser?”

          “Saan nga asi,” kinuna ni Servando. “Ketdi, supapak ti kinapudnom a kas empleado ti log pond.”

          Katulongan laeng a kapatas ni Drigo iti log pond idi dumteng ni Servando. Naduktalanna a ti dati a foreman ti nalimed nga ima iti pannakabukel ti union dagiti trabahador. Binirokanna daytoy iti lussok babaen ti nalimed a pannakitinnulong ni Drigo. Natakuatan ni Drigo ti panggep ti union nga agwelga nga adda pannulsol ti foreman, inkissiimna daytoy ken ni Servando. Riniputda dagiti dadaulo ti welga, kasta met ti dati a foreman a kain-innumanda iti daydi a kanito. Iti dayta met laeng a kanito, inikkat ni Servando ti dati a foreman ken dagiti dadaulo dagiti agpanggep nga agwelga. Nagkamang dagiti unionista ken ti dati a foreman iti Departamento ti Trabaho, ti ama ni Jack ti nakaammon a nangimameg iti kaso.

          Kas gunggona, impuesto ni Servando ni Drigo a kas foreman ti log pond.

          “No dadduma, adda dagiti gundaway a nupay agkedked koma ti nakemmo,” kinuna ni Drigo, “nasken nga aramidem agsipud ta isu ti sapulen ti gundaway.”

          “Kas pangarigan, ania?” inamad ni Masong.

          “Maysa nga ehemplo ti gayyemko a polis,” kinuna ni Drigo idinto a nangisubo iti sangkailgat a naprito a karne ti beklat. “Sigud a nangato ti puestona idiay Crame. Ngem idi agangay, nagpaidestino a kas provincial commander idiay Cavite. Ti rasonna, nasken nga aramidenna ti kasdiay gapu ta kasapulanna ti kumita. Agdoktor kano ti inaunaanna idinto a kayat ti maikadua ti agarkitekto. Saanna kano a mapagadal dagiti annakna no agpannuray laeng iti sueldona.”

           “Ngem saan sa a napintas a kalintegan dayta,” kinuna ni Matias. “Gapu ta kasapulan ti gayyemmo a polis ti pagadal dagiti annakna, nainkalintegan ngarud kenkuana ti panangawatna iti pasuksok manipud iti hueteng. Wenno inikkam ti anakmo iti kalintegan nga agbalin a prosti ta dayta laeng ti pamuspusan nga ammona tapno saan a matay iti bisin.”

          “Kasta a talaga,” inkatawa ni Masong. “Ngem saan a malibak a gapu ken ni Boss Ser a nanam-ay bassit ti kasasaadtayo ita. Natudoantayo amin!”

          “”Saan laeng a datayo,” kinuna ni Drigo. “Amintayo nga adda iti konsesion, natudoan amin. Saan kad’ a kasta, Mat?”

          Nagtung-ed ni Matias. “Aluadanyo laeng amangan no aglabes,” kinuna daytoy. “No diyo maannadan, malayuskayo la ketdi a dina oras. Aglalo ta datayo ti kagagapu no apay a kalbon dagiti bantay!”

          “Napintas a panagkalbo dayta, Mat,” inkatawa ni Masong. “Kinalbo ti nam-ay!”

          Agiinumda pay laeng idi dumteng ti awag ti opisina ni Jack iti VHF. Damdamagen ni Jack no saanda met la a makamtud kadagiti pedidoda a troso. Kinuna ni Servando a saan, kas impanamnama kenkuana ni Masong. Ket tapno makasiguradoda, ag-overtime dagiti atsero ni Masong iti dua a lawas.

          Imbilin ni Jack a bumaba ni Servando iti sawmill idiay Santa Isabel kalpasan ti tallo nga aldaw. Isu ti mangimaton ti pannakaragadi dagiti pedido a tabla a maibiahe iti Korea. Naginad dagiti adda iti sawmill, masapul a makidag ida. Amangan no saanda nga umabot iti deadline, Kinuna ni Servando nga isun ti makaammo.      

           Agalas singkon idi agpakada ni Matias. 

          “Dumagaska bassit idiay bunkhouse,” kinuna ni Servando. “Adda bassit pagsaritaanta...”

          Apag-isu a tumakderda idi agariwawa ti radio maipapan iti sumungad a super bagyo. Nupay kasta, kinuna ti brodkaster santo laeng sumrek daytoy iti area of responsibility ti Pilipinas kalpasan ti agarup a maysa a lawas.

          “Adayo pay dayta iti bituka!” inkatawa ni Masong.

          Iti bunkhouse, pinaguray  ni Servando iti salas. Simrek iti siledna. Idi rummuar, nakatugawen ni Matias iti sopa nga awanan kutson. Imparabawna iti mesita iti sango daytoy ti sangapaldo a kuarta.

          Para kenka,” kinuna ni Servando. “Para iti napintas a serbisiom iti konsesiontayo.”

          “Mano daytoy?”

          “Duapulo. Ngem addanto pay nayonna.”

          Minulenglengan ni Matias dagiti papel de banko. “Siak daydiay babai a mangikalintegan a masapul nga agprosti tapno saan a matay iti bisin,” kinuna daytoy. “Ammom, Ser... tallo metten dagidiay annakko nga agbasbasa iti unibersidad. Mangal-ala iti abogasia ‘diay inaunaak a lalaki,, kinadoktor daydiay maikadua a babai, ken kinaparmasiutika daydiay maikatlo a babai met laeng. Siak ni Dr. Faustus a nakasagana a mangilako iti kararuana iti diablo saan la ketdi nga agrigat ti pamiliak....”

          Makais-isem, tinapik ni Servando ti kanawan nga abaga ni Matias. Saanen a nagsao.

          Idi makapanaw ni Matias, nagsubli ni Servando iti karinderia. Adda pay laeng dita da Masong ken Drigo.

          Nalagipna a dina pay gayam rinamanan ti naprito a karne ti beklat. Pimmidut iti maysa, insakmolna a nginalngal. Inalimonna.

          Naimas met gayam, nakunana iti nakemna. Nalagipna ti kinuna ni Matias itay. Naim-imbag nga adayo a sika ti mangsida iti beklat, saan a ti beklat ti mangsida kenka.

 

MANIPUD iti pinakaberanda ti bunkhouse iti sawmill, nakatugaw ni Servando iti maysa kadagiti natangken a sopa a naaramid iti narra idinto a buybuyaenna ti mapaspasamak iti pagragadian. Alas siete iti sardam, agpaypayubyob idinto nga agkapkape iti barako. Narangrang dagiti silaw a nanglawlaw iti nawalat a kamarin a yan dagiti ragadi, ken kasta metten iti yarda ti sawmill. Nagburak iti sumagmamano nga arimutong dagiti tripulante ti pagragadian nga agpapatang ken agsisigarilio. Kalkalpasda a nangmalem. Kas imbilinna ken ni Banong a foreman ti sawmill, masapul nga agobertaym iti rinabii, agingga iti mabalin, dagiti tripulante tapno maaguantaanda ti deadline dagiti pedidada.

Maikapat daytoyen a rabii ni Servando iti sawmill ti Santa Isabel. Kasta met a naireportnan iti opisina si Jack dagiti kabarbaro a pagalagadan nga impakatna iti sawmill tapno makakamakamda kadagiti deadlineda iti trabaho.

Immangad ni Servando. Nabengbeng ti sipnget iti law-ang a di kabaelan a pisangen dagiti silaw iti sawmill. Maiwarwaragawag iti radio ti maipapan iti umadani a super bagyo. Nupay kasta, ti direksion ti Bicol ti mapattapatta a pagdaliasatan daytoy, tallo nga aldaw manipud ita. Adayo daytoy iti direksion ti Santa Isabel nga adda iti arsadanan ti Sierra Madre iti daya, iti ampir ti Baybay Pasipiko.

www.rfaafil.com

Dagiti Hurado

FRANCISCO T. PONCE
JOEL B. MANUEL
JUAN AL. ASUNCION

Pinisang ti napagandar a derik nga adda iti ungto ti yarda iti daya ti ulimek ken saligemgem a sinab-ok ti sardam. Nakapuspuskol ti nangisit nga asuk nga ipugso ti tsiminia daytoy nga ikanayon met nga allupen ti angin nga ipangato. Idi kuan, agung-ungor daytoy a naginiin a nagturong iti yan ti dakkel a kamada dagiti napidipid a troso a nakasaganan a maritrit. Iti rabaw ti kamada, nakatakder ti pamandeken ngem nabisked nga uksob nga inggansador. Iti kamarin a yan dagiti ragadi, nakamattideren nga agur-uray dagiti trabahador.

          Sumagmamano pay a kanito, addan ti derik iti sibay ti kasla bantay a kamada dagiti troso. Agpalpallayog manipud iti kasla nagtenggedan ti sungo ti derik dagiti singin a kable; dagitoy ti alistuan a sippawen wenno gaw-isen ti inggansador nga iraked iti agsumbangir nga ungto ti nagupugopen a troso.

          Apaman a naikallawit ti inggansador dagiti kable iti dakkel a troso, nakaparpataken daytoy nga immadayo amangan ta mawasawasan no kellaat a maltat dagiti kable. Nagungor ti derik, ad-adda a pimmuskol ti nangisit nga asuk nga ipugpugso ti tsiminia daytoy idinto nga immirteng dagiti kable a nakakabit iti troso. Naital-o ti dakkel a troso, sa naiwasawas iti sango ti derik, mailaksid iti kamada dagiti troso. Naginiin ti derik a nagturong iti pagikamadaan iti kamarin a yan dagii ragadi.

          Nagsardeng ti makina iti sanguanan ti kamarin, ket idinto nga agdadaraddan ti panagipugso ti tsiminia iti napuskol ken nangisit nga asuk, kas man nagkurno ti sungo daytoy sakbay nga intupakna ti  troso iti pagikamadaan. Nanalbaag ti troso. Nadayyeg ti daga. Bimmalagbag ti troso, dagus a nagtignay ti maysa kadagiti trabahador. Dagus nga inukarkar daytoy dagiti kable a nakaraked iti troso. Iti apagdarikmat, nagwasiwas ti kable iti angin, awan dumada iti gamat ti kurita nga agbirbirok iti lengngesenna.

          Manen, naginiin ti derik nga agsubli iti yan ti kamada dagiti troso a pagur-urayan ti pandek ken nabisked nga inggansador.

          Dua a trabahador ti nanggammat iti espike, nagtulongda nga idalget ti troso iti entrada ti karro. Kalpasan ti sumagmamano a panangisin, intukod dagiti dua dagiti espikeda tapno saan mga agligasi ken pumuesto iti umno ti troso. Impakanda dagiti landok a ngipen iti troso, pinasirokanda daytoy iti kalso tapno saan nga agtulatid. Timrem ti lumabbasit a tutot ti troso a dagus a ngimmisit iti pannakailimogda iti lana dagiti naipakagat a ngipen a landok.

          Apaman a nakapagpuesto ti troso, nagandaren dagiti makina iti pagragadian. Sisisiglat metten a nagturong dagiti trabahador kadagiti naikudi a puestoda—iti karro, iti kamadaan, iti sango ti atiddog a roliete, kadagiti ragadi a pamuted ken ragadi a pangngudua, kasta met iti ungto ti yarda. Nangrugi nga agtayyek iti bolante ti akaba a ragadi, naguyas ti karro iti arsadanan daytoy. Pimmartak ti tayyek ti ragadi, sineniasan ti para ragadi ti maysa kadagiti trabahador nga sibay ti karro, induron-nga-inawid daytoy ti kasla sable a pulgadera. Kellaat ti panagikkis ti tadem apaman a naisubo ditoy ti troso. Makaalino ti panangrarit ti ragadi iti troso. Nagwarsi dagiti nagragadian, nalaplap dagiti ukis ti troso. Dagus met a pinidut dagitoy dagiti dadduma a trabahador sana impuruak iti napempenen nga ukis iti asideg.

          Narangrangkay ti troso iti panaglasatna kadagiti nadumaduma a ragadi bayat ti panaguyasna iti polin. Naputedputed iti nadumaduma a rukod, kas maibatay kadagiti kasapulan dagiti awatda a pedido. Nasiglat latta met ti tunggal trabahador a mangakem iti naikudi a trabahona iti pagragadian.

          Ket nagtuloy a kasta ti annayas ti trabaho iti sawmill. Agsanud-dumteng ti derik, dumungso-umadayo ti  troso a naidalget iti karro iti atiddog a ragadi, manabtuog-akupen ti atiddog a roliete dagiti nagisgisen a tabla. Awan duma ti pagragadian iti maysa a makina a naannayas ti panagtignay dagiti amin a pasetna. Ket umuk-ukuok iti nakem ni Servando a  paset met ti sangsangkamaysa, agtutunos a panagtignay ti pagragadian.

          Kaano pay a napasamak a kasta?

          Agarup a duapulo ket lima a tawen ti napalabas, naam-ammona ni Jack Aguibit iti maysa kadagiti unibersidad iti Taft Avenue. Nagkaklaseanda iti maysa nga asignatura iti rabii. Agtatrabaho idi ni Servando a kas mensahero ti maysa a kompania ti ceramics iti Makati, agtrabaho iti aldaw sa sumrek iti rabii. Iti sabali a bangir, komkompletoen met ni Jack dagiti nalibtawanna nga asignatura kasapulan iti panagturposna. Agabay dagiti tugawda iti klase.

          Natakuatan ni Servando nga anak gayam ti maysa a nalatak a kongresista a taga-Tanap ti Cagayan ni Jack. Adu dagiti negosio ti ama ni Jack, maysa kadagitoy ti logging. Masansan nga adda sumagmamano a badigard ni Jack no sumrek, ngem adda latta met dagiti gundaway a solsolona.

          Iti naminsan, solsolo ni Jack ti simrek iti unibersidad. Idi malpas ti klase, inawis ni Jack nga agmeriendada iti maysa kadagiti disente a restauran iti asideg ti unibersidad. Nagkotseda.

          Nakaruardan iti kampus ti unibersidad. Iti kalsada iti ruar, adda grupo dagiti lallaki nga agpapatang, saanda a makalasat no saan nga agpaigid dagitoy. Nabigbig ni Servando a dagiti siga ken tambay iti arubayan ti unibersidad dagiti lallaki. Nagbosina ni Jack ngem saan a nangikankano dagitoy. Napikaran ni Jack, dimsaag. Sinarunona. Tinagidakes dagiti lallaki ti panagsita ni Jack kadakuada, kinugtaran ti maysa ti silaw ti kotse. Nabtak ti silaw. Simleng ti panagkita ni Jack. Sinulongna ti lalaki. Inambonen dagiti lallaki ni Jack.Timmulong metten ni Servando.

          Dinnisnogan laeng idi damo. Ngem idi kuan, nakita ni Servando nga adda nangasut iti paltog. Paltik. Pinaturongan daytoy ni Jack.

          “Saan!” inyikkis ni Servando.

          Nupay saan a naigagara, isu ti nakaipuntaan ti bala ti paltik a kalibre .22 nga agpaay koma ken ni Jack gapu iti isesengngatna. Inarado ti bala ti kanawan nga abagana. Idi makita dagiti lallaki a nasugatan ni Servando, nagtatarayen dagitoy a nagpukaw kadagiti eskinita iti asideg.

          Intaray ni Jack ni Servando iti ospital. Saan met a grabe ti dunorna ta ti kalasagan ti abagana ti napuntaan.

          Ni Jack ti nakaammo iti nagastos iti ospital. Inako ni Jack nga intaya ni Servando ti bagina gapu iti daytoy. Lima nga aldaw ti pinalabasna iti ospital.

          Idi agsubli iti klase, natakuatanna nga awanen dagiti tambay a miron iti aglawlaw ti unibersidad. Nasona gayam dagitoy. Kasta met a kalpasan ti agarup dua a lawas, naduktalan laengen ti bangkay ti nakapaltog kenkuana nga agtatapaw iti Karayan Pasig.

          Sakbay a nagsinada kalpasan dayta a semestre, kinuna ni Jack  nga umasideg latta ni Servando iti daytoy no adda masapulna. Ammok met ti agsubad iti utang a naimbag a nakem, kinuna kenkuana ni Jack.

          Iti yaaddang dagiti tawen, sinursurotna ti anniniwan ni Jack. Natakuatanna a nagtugaw met daytoy a kas kongresman kas ballaet iti panagtakem ti ama daytoy. Kalpasan ti maysa a termino, nagtugaw man met laengen ti ama ni Jack a kas kongresista.

          Nupay kasta, saan nga immas-asideg ni Servando ken ni Jack. Radikal met ni Servando a kas estudiante, saan laeng a masansan ti ikukuyogna kadagiti rali agsipud ta makamkamtud ti panawenna a kas self-supporting student. Uray idi maaddaanen iti pamilia a pinaraburan ti uppat nga annak—tallo a lallaki ken maysa a babai—inkarigatanna a biagen ida iti wagas a nadalus ken nadayaw. Nupay ibilbilangna a gayyem ni Jack, adda latta dayta alumiimna a makilangen kadagiti politiko. Saan a pulos a nagbaaw ti kinaidealistikona.

          Ngem naduktalanna idi agangay a maysa a nadagsen a krus a bakbaklayenna ti kinaradikalna a kas estudiante. No kasta nga agaplikar iti trabaho, makutkot latta dagiti rekordna iti polisia a no namin-ano a naikarsel gapu iti kinamilitantena, kas agada-adal man wenno empleado. Nupay makastrek met iti trabaho sagpaminsan, ad-adu dagiti gundaway a saan. Kakaasi ni baketna a mangiyan-anay iti sueldo daytoy a kas gagangay a  maestra iti elementaria.  

          Nangrugi a maburibor ni Servando idi aggigiddan nga agbasa iti sekundaria ti tallo kadagiti uppat nga annakna. Haiskul pay laeng, marigatanen a mangisakad. Kasanon inton agkolehioda?

          Inkeddengna a kontaken ni Jack. Nadlawna a dagus ti saranta iti timek ni Jack iti telepono idi agpatangda. Kinuna daytoy nga agkitada a dagus, adda agur-uray a nasayaat a trabaho kenkuana.

          Iti maysa a nalatak a restauran iti maysa nga otel iti Roxas Boulevard ti nagkitaanda nga aggayyem. Agtawenda idin iti apagngalay a tallopulo. Isu, kasla adu unayen ti limmakayanna; ni Jack, kasla immubing. Adda kadua ni Jack a tallo a singkit. Naammuanna a negosiante a Koreano dagitoy. Kayatda ti agpuonan iti negosio iti Filipinas.       

          Iti sango ti nabaknang a taraon ken agkakangina nga arak, imbuksilan ni Jack ti amin. Masapulda kano a talaga ti tulong ni Jack. Kayat nga usaren dagiti Koreano ti naganna iti panagnegosioda. Ti negosio? Panagtroso. Awan ti nasken a pagdanagan ni Servando. Lehitimo ti kayatda a bangonen a konsesion iti panagtroso, saan a fly-by-night. Kasosio dagiti Koreano da Jack ken ti ama daytoy a kongresista. Nupay kasta, tapno adda talged dagiti Koreano a kas imbestor, agpirma ni Servando iti katulagan nga adda utangna kadagitoy a Koreano. No kasano kadakkel ti puonan nga itapog dagiti Koreano iti konsesion, isu ti agparang a kas utang ni Servando.

          Saan a nagtagari ni Servando. Inusigna iti nakemna maipapan iti diaya dagiti ganggannaet. Ammona ti kayat dagitoy a mapasamak. Isu ti umako a kas akinkukua iti ania man a kayatda a bangonen a negosio. Dummy. nayesngawna a siulimek. Ar-aramidenda a tirtiris!

          “How much you want to sell yourself, eh?” inamad ti maysa kadagiti Koreano.

          Napakidem ni Servando. Nariknana  nga immulo a dagus ti darana.

Iti apagdarikmat, kayatna nga arrabisen ti ganggannaet.

          Ngem saanna a naaramid dayta. “Makaammo kaniakon ni Jack,” kinunana.

          Naggapu iti rigat, di kayat ni Servando a pagpasaranto met daytoy dagiti annakna. Inkidemna ti panangawatna iti diaya dagiti Koreano, malaksid laeng iti sueldona iti konsesion a dina mapagkedkedan. Kasta met nga inikkan ni Jack iti sueldo a dina mapagkedkedan.

          Iti kasta a gundaway a rinitrit dagiti ragadi iti konsesion ti troso ti kinaidealistiko ken kinaradikalna.

          Timmakder ni Servando. Sakbay a simrek iti uneg ti bunkhouse, minatmatanna pay naminsan ti pakabuklan ti sawmill a silsilnagan ti uppat a dadakkel a silaw. Pagammuan ta naikuleng. Kas man maysa a dakkel a lungon ti panagkitana iti pagragadian a silsilnagan ti uppat a dadakkel a bombilia, dua iti uluanan ken dua iti kusayan.

          Nakarikna ni Servando Agbaquir iti kintayeg a nagalinegneg iti kaungganna.

 

BIMMARINGKUAS nga apput dagiti dua a dakulapna ti karabukobna. Kas man magsat ti angesna iti panagkunana. Nakatugaw iti rabaw ti katre. Kasla disierto ti panagriknana iti pannakaigaaw ti karabukobna. Ngem ita, saan nga igges ti linaon ti arep-epna no di rinibu a lungon ti mayan-anud a mangiremrem kenkuana iti kasla agkabkabbut a pitak a mangsulsultop kenkuana nga awan dumana iti dakkel a gayonggayong.

Ngem arep-epna kadi laeng ti amin?

Nagamanga ni Servando Agbaquir. Naiddep ti bombilia iti uneg ti siledna. Agar-arigenggen ti bunkhouse no kasta a dupiren ti angin. Idi laeng a nadlawna a nakasipsipnget ti aglawlaw. Naiddep dagiti silaw iti aglawlaw ti sawmill.

Nagngayemngem ni Servando. Napanan dagiti tao? Di met adda overtime dagitoy ita? Nagburek ti darana. Punieta! ingngarietna. Sisantiek la ketdi ida amin!

          Dimmuklos manen ti napigsa nga angin a kellaat a nangsaplit iti bunkhouse. Nagbalaw ni Servando. Di met naiwaragawag a Bicol ti dupiren ti bagyo? Apay a ditoy metten Santa Isabel?

          Adda kellaat a nanarpaak iti ruar. Kellaat a kimmidag ti aligagaw iti barukong ni Servando. Inarikapna ti plaslait iti pandag ti punganna, tiniruongna ti tawa a tumannawag iti nagsaanan ti sawmill. Sinilawanna ti kamarin ti sawmill. Napaamanga. Awanen ti kamarin. Inyanud daytoyen ti nagpagugo nga agus ti karayan. Adalem metten ti danum iti aglawlaw ti bunkhouse.

          Saanen nga arep-ep laeng daytoy. Saan a bunga ti naalimbasag a pannaturog. Pudpudnon!

          Immablat manen ti angin. Adda nagranipak sa nagrissuod iti ngatuen ti bunkhouse. Inturong ni Servando ti plaislat dita. Addaytan dagiti troso. Nagreggaayen ti dakkel a kamada, agal-alus-osdan a mangrusod iti bunkhouse.

          Ginutad ti peggad ni Servando. Nasken a makaadayo daras sakbay a madupir a mamimpinsan dagiti mayag-agus a troso ti bunkhouse. Pinukkawanna ti guardia ti pagragadian. Ngem sagawisiw laeng ti angin ti nangsungbat kenkuana a sinaruno ti pannakarung-ad dagiti aringgawis dagiti kayo iti aglawlaw.

          Tinurongna ti pagagdanan ti bunkhouse. Agarup naikawa iti itatapogna. Simriam ti sibubukel a bagina iti kinalamiis ti naapresen nga agus ti danum. Pagabbarukongen ti danum iti arubayan ti bunkhouse!

           Braaag! Kraaak! Dinupiren dagiti troso ti bunkhouse.

         Saannan a kabaelan pay a subaen ti apres ti agus. Naibbatangna ti plaslait iti dumupir ti danum. Pagammuan, adda nangtibab kenkuana. Dakkel a troso! Nagkimat ti panagkitana. Naaarinebneb. Nagkayaw-at. Ngem awan ti makaptanna.

Addayta manen ti maysa a troso. Sa maysa. Ken maysa pay. Idi dungparen pay naminsan ti troso ti pispisna, nakakita ti rinibu a lungon a nangirarem kenkuana.®

Copyright-ti-RFAAFIL

MAKIPARTISIPAR! IBUTOS DAYTOY A SARITA ITI:

RFAAFIL Reader's Choice Award
Panagtultuloy a pannakaputar dagiti de-kalidad a sinurat ken panagrang-ay ni mannurat, www.rfaafil.comti GUMIL ken ti Literatura Ilokana ti panggep a ragpaten ti RFAAFIL Reader's Choice Award babaen ti ayat ken tulong dagiti rinibribu nga agbasbasa. Adu dagiti Ilokano a nupay saanda a mannurat ket mabalinda met ti tumulong a mangpasantak iti pagsasao a nariinganda a saan laeng a gagangay nga agbasa ken maliwliwa. Sangkabassit a tulongmo, Patgenmi nga Agbasbasa, napateg unayen a mangpadur-as iti Literatura Ilokana.

NO KAYAT NGA IBUTOS DAYTOY A SARITA ITI RFAAFIL READER'S CHOICE AWARD, IKLIK TI DONATE ICON ITI BABA:

RFAAFIL Reader's Choice Award
Pammadayaw iti sarita a:
Troso
____________________________

 

TI AUTOR: REYNALDO A. DUQUE

TUBO ti Candon City. Premiado a mannurat. Dati nga Editor-In-Chief ti Liwayway Magazine. Maikatlo daytoyen a pammadayaw a nagun-odna iti pasalip ti RFAAFIL.

Reynald F. Antonio Awards for Iluko Literature
Home Forum E-lokano Mail Guestbook Q & A Poll Links About Us
International Copyright Secured © All Rights Reserved


THE 1st ILOCANO WEBSITE FOR SHORT STORY AND POETRY WRITING CONTEST!