PAULO TI SARITA: Ti Sagu ni Ama Beren, Maika-3 a Gungguna.  Ni Julio V. Belmes.

TI KARAKTERISASION, MENSAHE, KULTURA, PRINSIPIO KEN PILOSOPIA... ti nangibayog iti pedestal a yanna kadaytoy a sarita!

Madlaw latta ti aramid dagiti kanayon a mangab-abak iti sarita ta nasiken dagiti inkawesda iti tunggal agakem wenno karakter ti saritada. Kas itoy. Adda ditoy ti maaw-awagan ti consistency wenno saan a pulos a panagbaliw ti takder-kapanununotan, prinsipio, panirigan dagiti agbibiag nga isu ti ladawan ti kinatao.

Sakbayna, idi madama a sursuraten ni author daytoy a saritana, saan a nagsardeng a nangubor kaniak iti text messages iti cellular phone no kasano a suraten ti kakastoy a klase ti sarita-KULTURA KEN HISTORIA. Dagiti tekniko ken wagas. Mabalin a nallian met ngata iti panangukop ni apo Reynaldo Duque iti sangapulo a tawen iti kakastoy a klase ti sarita. A pinadas met ni apo William Alvarado - ti impangabakna iti Palanca Awards 2001.

Ket nasayaat la unay ta napagasatan.

Awan a talaga ti mapilaw iti pinamay-anna, ammona dagiti lenguahe iti lugar ta taga-Abra la ket ngarud 'toy agdama ita a Sekretario ti GUMIL Pangasinan (GP) ken arkitekto ti mabangbangon a Balay Ti GUMIL. Ammona dagiti aw-awid ken kultura ti nakayanakanna a daga. Ammona ti sinasaona ken ti pagsasao ti tribu.

Kabayatan ti innak panangpalpalabas ti sarita nga "Anak ti Jueteng" a maysa kadagiti naisalip a sarita ta kiniddaw met ti author daytoy iti innak panangpalabas sakbay nga ikontesna, kuna manen ni apo Belmes a guduaenna laengen ti sarita a (Ti Sagu ni Ama Beren) ta atiddog la unay. Ti kunak met, awan ti kuestion no magudua no saan la ket nagbaliw dagiti tekniko, wagas ken inkawes iti sarita. Isu ngarud nga adda dagiti maaw-awagan ti abridge short stories. Ket inyababana nga agpaysu.

(Ti "Anak ti Jueteng" ti maysa kadagiti nangiladawan ti kinaalas ti maysa nga ama. Binallaagak ti author ngem saan ng importante kenkuana no mangabak man wenno saan ti sarita, ta ti kaskenan ket ti naynay a balakadko kadagiti agdadamo (agdadamo ti author): maysa met a dakkel nga addang ti panagsuratan iti pannakisalip uray no dika mangabak ta tumuredka, maaddaanka iti moral boaster a mangpalawa ken mangpakired kadayta bagim tapno ibalatmo dagiti lapped ti panagballigi.  Kadagitoy a nagdamdamag ken nangipabasa kadagiti sinuratda, saanko nga inedit dagiti sinuratda no di ket intedko laeng dagiti bukodko a kapanunotan no kasano a suraten wenno papintasen ti saritada.)

Intay ngaruden siripen ti sarita:

Paulo ti Sarita: Ti Sagu ni Ama Beren

Umno la unay ti paulo ti sarita. Ta ti masarsarita ditoy ket ti sagu ni Ama Beren ken ti kultura dagiti Tingguians.

Diak ammo no inggagara wenno saan nga inggagara ti author a daytoy paulo ti sarita. Ta ngamin, adda ditoy ti psychological influence ti sarita. Naigagara man wenno saan, maysa daytoy a paset ti sarita ti nagpigsaanna.

No apay a damdamagek no inggagarana wenno saan, ngamin ti author ket napaliiwko nga istilona ti saan a mangikabil kadagiti simbolismo iti saritana. Saan unay a managusar ti simbolismo ti author. Ad-adda a ti teknikona ket ti panangiparangna iti nalawag ken agdadata dagiti physical properties ti sarita. Daytoy ti ilawlawag ken depensaana.

(Nupay adda dagiti mannurat a saan a symbolist a kas iti author, nababaked met dagiti inda putaren ta ad-adda a nalawag a maawatan uray kadagiti gagangay nga agbasbasa wenno uray kadagiti ubbing ket nalawag a maawatanda iti inda basbasaen. Saan a kas iti simbolista (symbolist) a rukodenna ti intelektualidad wenno kinasirib dagiti agbasbasa a mangammo no ania ti kayat a sawen dagiti simbolo nga iramenna iti saritana. Kadagiti saan a simbolista a mannurat a kas 'toy author, nalawag, ababa ken namsek dagiti inda putaren.)

Ti sagu, ditoy ket saan laeng a ti pisikal a buya ti tubbog ti natay a pangulo no dipay ket ti ADAL ken TAGIPATGEN (values) nga imbatina/impatawid iti anakna a nakaiyallatiwan kadagita a kinasirib ken sirmata para iti sapasap a puli iti kabambantayan.

Ket daytoy nga adal ken tagipatgen nga inyallatiw Ama Beren iti anakna a ni Mengel, ket tinakderan ken inrupir ni Mengel, agingga iti gibus ti sarita, a nangpataud iti consistency ti karakterisassion ti bida. (Ilawlawagko iti sumaruno a binatog.)

Gagangay met ti treatment ken porma ken presentasion ti sarita, isu a labsantayon dagita. Intayona direkta iti nagpigsaanna:

1. KARAKTERISASION. Kadagiti naynay a lektiur ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr., sangkadagullitna man daytoy a topiko. Ta napintas dagiti sarita a namsek ti karakterisassiona a kas daytoy a sarita!

Adda ti dua a wagas ti panangiparang iti karakterisasion: babaen iti deskripsion ken tignay (karamanen ditoy ti panagpampanunot ken panagsasao).

Malagipyo pay ti karakterisassion ti LANGIT iti sarita ni apo ADC Rubin a "Kanta iti Sab-ok ti Agpakadan a Malem" ken ti karakterisasion ni Jaime Castro iti "Bituen ti Rosales" ni JSP Hidalgo, Jr.?" Dagidiay ti ehemplo ti nadiskribir wenno nababaked a deskripsion a karakterisassion babaen ti panagusar ti subtext. Ngem mabalin latta metten a deskribiren ti maysa a karakter as kas iti panagkitam kenkuana. (i.e. napugot, napudaw, balkasia, etc...)

Ngem itoy "Ti Sagu..." nupay diniskribir ti author dagiti pisikal a karakter dagiti agbibibiag iti saritana, adda dagiti paset ti sarita a dagiti mismo nga agbibiag iti nangiparang iti karakterisasionda babaen ti tigtignayda, panagsasao ken panagpampanunotda, a kas ken ni Mengel.

Ti ladawan ni Mengel ditoy ket saan a managtagtari, managayat ti kappia, a dagitoy a talugading ket naagsawna/natawidna iti amana a ni ama Beren.

Addaan iti nasiken a prinsipio ti pangulo ken nasged a sirmata ti wayawaya ken kappia iti kabambantayan nga isu ti natawid ni Mengel nga anak. Ket ti ipapatay ti pangulo, nasken nga ituloy ti anak dayta a sirmata (vision) ti pangulo para iti kappia ken wayawaya ti kabambantayan. Ta isu ti rumbeng. Dayta ti yan ti tema wenno pannakamata ti sarita.

Ngarud, ti definition ti ama ditoy a sapsapulen dagiti hurado a nagbatayan ti panaghuradoda, ket nakitada ken ni Ama Beren, isu a maysa pay a dakkel a puntos a nangitarayan ti sarita kadagiti kinasalipna.

Dakkel a saludsod, nga ammok nga agap-apon iti panunotyo, kakailiak ida:

Ania koma no sinurot ni Mengel ti gubat? Ania koma ti mapasamak no sinurot ni Mengel ti gubat? Ania ti implikasionna iti sarita no sinurot ni Mengel ti gubat?

No sinurot ni Mengel ti gubat, wenno dayta ti nangigibusan ni author saritana, SAAN METTEN A NANGABAK pay daytoy a sarita! Ngamin, adda ditoyen ti inconsistency ti karakterisassion ti kangrunaan nga agbibiag, ni Mengel. Ken kinontra metten dayta a banag ti tema nga isu ti kappia ken wayawaya! Mapasamak no kuan ti BIG BLUNDER wenno LAPSUS CALAMI iti biang ti author.

Maysa a cardinal a basol kadagiti pasalip ti LAPSUS CALAMI wenno slip of the pen. Ket no gubat koma ti naggibusan ti sarita, maibilang met daytoy a lapsus calami ta ti tema ket kappia ken wayawaya! Apay dayta gubat nay iti udina? Maibilang met a lapsus calami ti kinaadda ti inconsistency ti karakterisassion kadagiti karakter. No nagbaliw ti karakteriasssion ti karaktermo lalo no daytoy ti kangrunaan a bida isu kaska la nag-thesis no kua a dimo nadependaran ti imparangmo a dependaran. Lalo ket tinawid/impatawid/naagsep nga adal dayta depdependaran a tema ti sarita.

Ti lapsus calami ket sabali a nagturongan ti sarsaritaen wenno nagbaliw metten ti sarsaritaen iti naidiaya a topiko iti damo wenno rugi ti sarita. Naiyaw-awan, napukaw ti dalanna. "Simmiasi," isu a kunaen no kua ni apo Jose Bragado idi isu ti literary editor ti Bannawag no isublina dagiti saritak, ket ugedanna wenno ibagana ti rumbeng a turongen ti sarita a kas UMAYON ITI TEMA KEN KARAKTERISASION DAGITI KARAKTER!  "Kitaem met a Jimmy, no umiso ti karaktermo iti kidkiddawen ti tema ti saritam. Saan a basta kayatmo a suraten, suratem latta, ibagaymo met ti rumbeng a mapasamak tapno iti kasta ti mensahe/tema a kayatmo a yallatiw kadagiti agbasbasa ket makapnek...!" Kastoy ti maysa kadagiti komento ni apo Bragado iti maysa kadagiti insublina/rinediekna a saritak iti Bannawag. Isu a napateg la unay daytoy a lapsus calami, kailian.

TI AUTOR:  JIMMY M. AGPALO, JR.

Premiado a mannurat a nagab-abaken kadagiti adu a pasalip ni JMAJR. Narimat ti plumana ken maipagpannakkel a mannurat, saan laeng nga iti ILUKO no di pay ket uray iti sabali a pagsasao. Saanen a mabilang dagiti sinuratna a salaysay, sarita, nobela, daniw ken drama kadagiti panid ti Bannawag, RIMAT, Baggak, Tribu, Sirmata, Amianan, COVLA Review, Saringit, Tawid Newsmagasin, Love Affair Komiks, Home Life Family ken dadduma pay a magasin ken pagiwarnak. Sabali laeng dagiti drama scripts a gapuananna a mangegan kadagiti estasion ti radio ken maar-aramat iti pagadalan ken entablado. Author ti libro a DUYUG TI SINGASING. Maysa a lecturer, editor, Iluko translator, columnist, hurado, negosiante, gayyem ken ama. Nayasawa ken ni Yolanda Osana. Uppat dagiti bungada- da Julius, Jenny, Jamie Joyce, and Jaime III. Nayanak iti San Antonio, Narvacan, Ilocos Sur ngem agnaedda a sangapamilia iti Baguio City. Agdama a Literary Editor ti Tawid Newsmagazine.

___________________________________________