|
REYNALD F. ANTONIO AWARDS FOR ILUKO LITERATURE |
|
|
|
|
||
|
MAIKAPAT A PASET
Binagtin ti DENOUEMENT a paset ti sarita (nga Opcel ken Chipmonk: Iti Lohika Ti Lasag) ti sibubukel a sarita ken ti pannakaidayaw ti author (a ni Jaime G. Raras) iti panangabakna iti maika-4 a gungguna! Kadagiti amin a naisalip, maymaysa laeng ti binasak a sarita iti website ti rfaafil sakbay a naiyulog ti desision dagiti hurados, ti Sumasayyo. Adda ngamin dimteng nga impormasion kaniak a sarita dayta ni Manong Fernando B. Sanchez. Isu a binasak ta ammuek no umayon ti adda iti panunotko a nagtaud germs wenno idea daytoy a saritana manipud kadagiti dua salaysayna nga impablaak ti Bannawag. Ket diak a nagbiddut. Isu nga iti dap-ayan ti Iluko.com, idi mapugpugtuan no asino dagiti mangabak, imbagak a mangabak daytoy a sarita. Naiyulogen ti desision dagiti hurados idi rugiak a basaen daytoy a sarita Opcel ken Chipmonk... Kabayatan ti innak panangbasa, ket natakuatak ti inusarna nga structure, ammok metten ti paggibusanna daytoy a sarita isu a nangabak. Insardengko a binasan nupay nakatengngaakon. Ta ammokon a ti udina ket agikkat a padi ti padi. Ta no saan nga agikkat, saan koma met a nangabak daytoy a sarita. Isu a nasaysayaat a basaen dagiti kakastoy a klase ti sarita no saan pay a naiyulog ti keddeng dagiti hurados (no naisalip) wenno napintas a basaen ti kastoy a klase ti sarita nga awan ti mangisturbo kenka tapno iti udina ket mariknam ti dalluyon a parnuayen dayta a denouement. Ta amangan no "ibarsakmo" pay ti basbasaem samonto met la piduten nga iparabawmo iti barukongmo, sakanto agkidem nga agarapaap a matuladmo koma ti kinalaing ni author, a kas iti napasamak kaniak idi nabasak ti sarita a "The Necklace" ni Guy de Maupassant ken inyulog iti English ni Ernest Boyd. Agpada ti structure ti sarita da Maupassant ken Raras. No koma ta idi dipay nayulog ti keddeng dagiti hurados, kalpasan a natakuatan ti inusarna nga structure, adda koma ti sisiimen nga ending kabayatan ti panangbasa no nasurot ti umno wenno saan. Ket no dadduma, uray no dika pay la nakatengnga no kabisadom dagiti kakastoy a klase ti sarita, mabalinmon a siripen ti udina no magagaranka ket isu nga isu a mapnekka a nangbasa. Ta taltallo met ti pasetna ti kastoy a sarita. Sako la sinublian a basaen idi nalpasko amin a nabasa dagiti dadduma pay a nangabak kadagiti pasalip agingga iti maika-10 a gungguna. Bale isu daytoy ti kauddian a binasak, ta ninamnamakon a ti DENOUEMENT ti nangbagtin ti sibubukel a sarita ken ti pannakaidayaw ti author iti panangabakna iti maika-4 a gungguna segun ti istraktura ti sarita nga inusarna. Ketdi, makaisemak laeng no kua idi nabasak ti naiposte iti forum ti website a maysa kano nga experimental daytoy a sarita. Kaniak a biang nga agpalpaliiw iti Literatura Ilokana, saan nga experimental daytoy. Addan dagiti immuna a nangsurat maipapan ti pasig a dayalogo a tekniko ti panagiparang iti sarita. Nagduduma ketdi ti presentationna dagiti immunan a nasurat a pasig a dayalogo. Iti Literatura Ilokana, kaunaan iti pasig a dayalogo a sarita ti impangabak ni Toribio Gaspar iti maysa a pasalip idi 1980's, ti Gov. Roque Ablan Awards For Iluko Literature daydi no saanak a nagbiddut. Kuntodo sound effects pay! Adda met ti sinurat ni Reynaldo A. Duque a Tagalog a napauluan iti Perang Hapon. Adda met ti sinuratko a napauluan iti Sabong ti Lawag nga impablaak ti Bannawag, Agosto 17, 1998. (No pasig a dayalogo dagitoy a sarita, monologo met ti kaadduan a sursuraten a sarita ni Rudy Tabaco ken ti "Inton Kaanota Manen Nga Agkita, Liza" a sarita ni Cles Rambaud. No koma ta naikkat dagiti dayalogo, maibilang koma met a monologo a sarita ti Kanta iti Sab-ok iti Agpakada a Malem nga ad-adda koma a nangpangayed pay ti sarita). Nupay saan nga agpapada ti presentasion 'toy Opcel ken Chipmonk, ti sarita ni Gaspar ken Duque ken ti saritak ket agpapadada latta a sarita a binukel ti pasig dayalogo. Laeng, adda ti nagkamtudan ti Opcel ken Chipmonk a banag a di pulos napukaw tunggal eksena kadagiti sarita da Duque ken Gaspar ken ti saritak. Ilawlawagko no madamdama inton bukiradek ti nagkapsutanna. Intay ngaruden ukarkaren dagiti linabag ti sarita: PAULO: Opcel ken Chipmonk: Iti Lohika ti Lasag Maibagay ti paulona ta ti masarsarita ditoy ket ti pakasaritaan da Opcel ken Chipmonk. Maibugasan pay ditoy paulo ti masarsarita nga isu ti optional celibacy para kadagiti papadi a Katoliko - wenno ad-adda a panagawatko ket "cheap" a padi agsipud iti dina panangtungpal ti sinapataanna sakbay a nagpadi, isu a pinili ngata ti author ti chipmonk as in cheap a padi? KLASE TI SARITA: ploted story ---nabalabala ti sarita babaen kadagiti eksena a naiparang. TEMA:
No awan dagita dua a binatog, nga isu ti DENOUEMENT ti sarita, awan serbina a sarita daytoy uray pay no timely a topiko. Saan koma metten a nangabak. Apay kunam, kailian? He-he-he-he! Ania ngamin aya ti sapsapulen dagiti hurados kadagiti sarita wenno nagbatayanda iti panagpilida kadagiti mangabak? Saan kadi a ti definition ti maysa nga ama? Iti dayta a denouement ti pakabasaan ti definition ti maysa nga ama! Ket agsipud ta naikabil daytoy a kas maysa a denouement, dakkel ti dalluyon a pinarnuayna a namagtung-ed kadagiti hurados tapno ipatawda ti maika-4 a gungguna! Ti denouement ket isu ti alimpatok ti sarita-Iluko, sukdulan iti Filipino wenno climax ti English. Ket agsipud ta daytoy ti maysa kadagiti dua a tema ti sarita, nadepensaan ni author ti saritana! Kadaytoy a denouement, ammomon a saanen a baybay-an ti ama ti anakna ket sidadaanen a mangaklon ti anakna ket sidadaanen a mangpanaw ti bokasionna a kas padi gapu iti daytoy nga anakna. Ket iti dayta a banag, naiparangen ti kinasayaatna a kas ama nga isu ti sapsapulen dagiti hurados iti inda panagpili kadaytoy a pasalip, ti definition ti naimbag nga ama! Isu daytoy ti kabaliktad ti lapsus calami a kunkunak. Iti laksid kadagiti immunan a nadakamat nga ehemplo ti lapsus calami iti sarita a Ti Sagu..., adtoy dagiti ehemplo ti lapsus calami kadagiti pasalip ti sarita ken daniw iti Literatura Ilokana:
Uray ni Dr. Cirilo Bautista, dina ayunan ti lapsus calami kadagiti pasalip a kas insuratna iti kolumna iti Panorama Magazine. No adda ti lapsus calami a nangdadael ti sibubukel a sarita wenno daniw, adda met dagiti binatog wenno binatog ti sarita wenno daniw a mangbagtin ti sibubukel a sarita wenno daniw tapno agbalin a nakapimpintas, a kas daytoy a sarita a binagtin ti DENOUEMENT! Adda ditoy denouement ti impluensia ti sarita. Ditoy ti pakakitaam ti inalatna a kas maysa a sarita. Ditoy ti panghusgaam no mabalin met laeng nga idilig kadagiti dadduma pay a sinurat. Kayatmo man wenno saan ti ending ti sarita wenno ti impluensiana kenka, still, a naimpluensiaanka, kailian! Ti ngamin panggep ti maysa a denouement, kailian, ket saan laeng a mangimpluensia kadagiti dear readers, wenno mangited ti simpatia, no di ket mangited ti kapanunotan a pagpampanunotan wenno pagiinnadalan/pagdidiskussionan dagiti dear readers no umno dayta wenno saan! In this case, kailian, iti daytoy a kaso, ti pudpudno a gibus ti sarita, ket saan a ti GIBUS nga inted ti author no di ket ti resulta ti panagpampanunot ti maysa nga indibidual wenno ti resulta ti maysa wenno ad-adu pay a diskusion! Ania man dayta a resulta, dakayo laeng dear readers ti makaammo! Kayatyo man wenno saan ti panagikkat ti padi a kas padi, dakayon ti makaammo, marespeto ti kapanunotanyo a kas reader ta impabaklayen kadakayo ti author ti pudpudno gibus ti sarita! No dadduma, patgek a kailian, maysa met nga OPEN ENDING ti denouement. (Basaen ti DUYOG TI SINGASING II para kadagiti dadduma detalie, libro a pakabasaan no kasano ti agsurat iti para kontes a sarita a sinurat 'toy numo toy biang). STRUCTURE: Lying triangle. Nakaidda a trianggulo iti bukodko a termino, ta no makagtengkan iti ungto, ultimonan wenno gibusnan.. Kadagiti Singaporean, awaganda ketdi met daytoy a mountain structure. Kasla ngamin bantay ket, nga umulika nga agparigat ket inton makagtengkan iti kapantokan, mariknam metten ti alimpatok ni balligi. Ket dayta nga alimpatok isu ti DENOUEMENT. Iti sarita-Iluko, manmano a rumuar dagiti kakastoy a klase ti structure a pannakaisuratna a sarita. Ngem ti kapintasan nga ehemplo daytoy a klase ti structure ket ti sarita ni Guy de Maupassant nga iyulog iti English ni Ernest Boyd a napauluan iti The Necklace. Ket agsipud ta daytoy a sarita ti nangimpluensia kaniak tapno agbalinak a mannurat, kastoy ngarud ti structure dagiti immuna a saritak nga impablaak ti Bannawag: Asino ni Sta. Claus, Disiembre 28, 1987 (kaunaan a naipablaak a saritak); Tulongannak, Ma'am, Agosto 23, 1990; Naidumduma nga Ayat, Pebrero 11, 1991 ken ti Utek, Kapid, Utek!, Agosto 23, 1993. Taltallo laeng ti paset daytoy nga structure:
Ngamin, dagiti kakastoy nga structure ket nasken a mailemmeng a nalaing ti ending ti sarita a di pulos masirok iti asinoman no basbasaenna pay laeng ti sarita, uray pay dagiti managpaliiw iti sarita, ta no nasiripda metten, kasla metten nasawang a puttot wenno pupokan ti bangus dayta a sarita ta iti rugi pay laeng a panangbasam, ammomom ti gibusna. Ta ti ASSET ti kakastoy a sarita a nasurat babaen ti structure a lying triangle/mountain ket no kasano a NAGGIBUS! Napasamak daytoy iti Opcel ken Chipmonk, a binagtin ti naggibusan ti sarita ti sibubukel a sarita! DISKUSION KEN PAMANUNOTAN: 1. Saan a nalawag ti exposition ti sarita, ta atiddog unay ti flashback wenno taldiap-napalabas ken nalikaw. Saan a kas kadagiti umuna, maika-2 ken maika-3 a gungguna, nga ababa laeng ti pannakaiparang ti parikut. KASTOY KOMA: EXPOSITION: naiparang a dagus a masikog ni Opcel... COMPLICATION: kasano a kumbinsiren ni Opcel ni Chipmonk ken dagiti papadi ken no kasano a baklayenna ti umsi dagiti kaarruba, gagayyem ken kakabagianna, ken babalaw dagiti nagannak kenkuana a maiballaballaet ti flashback ti pannakasulisogda ken no apay a nagsikog...ket no agpatinggan daytoy a bennatyetnag a dagus iti ABABA A LINIA, ulitek, ABABA A LINIA ti... TWIST ENDING: (wenno open ending no isu ti kayat) ti pangngeddeng ti padi...(Chipmonk). |
2. Diak a nakita no kasano a nasulisog da Chipmonk ken ni Opcel
iti darang ti apuy wenno awis ti lasag. Basta lattan inkabilna ti author a simrekda iti hotel. Itoy a banag, kailian, saanen
a nagtaud dayta a presentasion manipud iti naabel a pasamak ti sarita no di ket iti mismon nga author
ti nagtaudan dayta a banag. Nakibiang ti author iti sinuratna ket iti dayta a banag, makuna pinuersana ti sarita
babaen ti biglaan a panangiparang ti pasamak nga awan man la ti paripirip wenno foreshadowing/pre-figure.
Saanen a siwawaya ti sarita a nagtaray a bukodna a wagas a kas kiddawen ti pannakawarwar dagiti linabag ti sarita. Nagbalinen
a mekanikal ti sarita ta immanipolaren a mismo ti author. Ti napintas a sarita ket agtaray a bukodna nga awan ti bibiang ti
author! Ta ti maysa a sarita ket addan iti bukod a panawen, bukod nga agbibiag, bukod a pakasaritan, bukod a lugar, ken dadduma
pay a saan a rumbeng a makibiang ti author MALAKSID NO MAYSA KADAGITI AGBIBIAG. Maysa kadi ti author kadagiti agbibiag iti
sarita? Saan di kadi?
Kasano a nasulisog ti padi? Kasano a nasulisog ti babai? No koma ta iti panagdendennada a dua iti opisina wenno dinno la dita a paset ti eskuelaan wenno sadino a lugar ket pasaray masirip ti padi ti nabaknang a barukong ti babai wenno masirip ti padi ti agar-aragaag a ruangan ti langit manipud iti naingpis a kurtina daytoy ket tumaud ti irarasuk ti libido ti sibubukel a bagi ti padi, tumpuar metten no kua ti apuy nga in-inut a manguram ti naata a kayo agingga iti sumgiab! No koma ti babai ket addaan iti nasged a rikna a dina magawidanen ti rasuk a parnuayen dayta nga awis ti lasag ket isunan a mismo iti mangaramid iti ruangan ti derraas a pakatnagan ket ditan a mapasamak iti naynay a panaglanglangda a dua iti abut a pagluluaan. Ngem, diak a nakita dagita a ladawan iti sarita. Mabalin met a dagita nga iladawan koma ti author kabayatan ti panagsasao da Opcel ken Chipmonk babaen ti INTERNAL MONOLOGUE. Ti internal monologue, kailian, ket mabalin nga ipresentar daytoy a kas CLAUSE (kanaig) ti dayalogo, no daytoy ket maisilpo iti binatog (sentence) ken isurat nga Italics; kadagiti agaramat ti makinilia, mabalinda nga usaren ti open and close parenthesis) ta dagitoy no kua ti mangipasimudaag wenno seniales a maysa dayta nga internal monologue---WENNO KASASAO TI AGSASAO TI BUKODNA A BAGI. (Amangan no dagiti dadduma a writer ket dida pay ammo daytoy a banag? Sus, kailian, rumbeng laeng nga adda ti ikutmo ti DUYOG TI SINGASING II!)
Kadagita uppat a linia, adda ditan ti:
PAMAMANUNOTAN: saan koman a nagtaldiap-napalabas (flashback) iti maysa wenno ad-adu nga eksena a nangipalikaw ti presentasion ti exposition a paset. Dua wenno maysa a binatog (sentence) ket mabalinen ti flashback. Nasaysayaat la koman nga imparang ni author no kasanoda a nasulisog a dua wenno saan pinarasukna koma pay ti parikut babaen iti ad-adu pay a lapped a kas ti panagunget dagiti dadakkelna, (natural nga aramid ti nagganak nga agunget no mapasamak a disgrasiada ti anak), ti pannakaibabainna kadagiti tao, ti rigatna a naganak ken dadduma pay nga ad-adda a mangpasiken iti parikut. 3. Nakaan-annad ti panagpili ni author kadagiti kangrunaan nga agbibiag ti saritana ken nagpintas man ti panang-word playna ti nagan nga Opcel manipud iti optional celibacy ken ti Chipmonk iti "cheap" a padi ken ti Cely Bessy iti celibacy a nagan ti anakda, ngem, kadagiti dadduma nga agbibiag ket saan, a kas koma ken ni KYLE nga agar-arem ken ni Opcel. Hmn, diak pay nakangngeg ti KYLE a nagan ti lalaki, ngem iti babai nangnangngegkon dayta! PAMANUNOTAN: nasken a saan a makatikaw ti nagan dagiti agbibiag. Masapul a nalawag ti imaheda. Nagadu met ti nagan ti lalaki dita, apay ti KYLE ti napanunot ti author? Mabalin met a SALVADOR tapno masalbar ti pannakaibabainna? Wenno, LAZARO, tapno bumangon iti nakaitublakanna? (Lazaro means resureccion). Wenno ania la ditan a nakadidillaw a nagan ti lallaki tapno di makatikaw. 4. Panawen ti 2002 a napasamak ti sarita. Iti panagpulongda koma ken ni "major" saan a nalawag daytoy no ania sanga ti Arm Forces of the Philippines. Ngem patiek ketdi a Philippine National Police ti kayat a sawen ditoy ti author. No pudno daytoy nga atapko, napasamaken ditoy ti LAPSUS CALAMI! PAMANUNOTAN: iti sarita, nasken a nakapappapati ken nalawag dagiti sasawem a facts and figure. Saan a basta major kunam lattan a di man la naibaga no apay a major. (Ta amangan no major problem pay dayta kadagiti hurados wenno kadagiti dear readers). Iti kadi army wenno marines wenno air force? Awan ti major iti PNP, ngem adda ti chief inspector, senior inspector, inspector wenno superintendent, senior superintendent ken chief superintendent... 5. Uppat dagiti kangrunaan a ramen iti sarita: CHARACTER, SETTING(S), PLOT ken POINT OF VIEW. Tunggal agbaliw ti eksena, saan a maawan dagitoy a ramen ti sarita iti uray ania kadakuada. Ngem itoy a sarita, adda dagiti eksena a saanmo nga ammo no sadino ti setting wenno lugar a pagsasaritaan dagiti agbibiag ken dipay ammo ti langa da Opcel ken Chipmonk. Kadagiti sarita da Gaspar ken Duque ken uray iti saritak, saan a maawan ti setting iti tunggal eksena ken dagiti characterization ken ladawan ti environs. (Iti bukodko a kapanunotan, nasken nga ammom dagiti elemento ti script ti drama ti radio, sakbay nga agsuratka ti kastoy a klase ti sarita, tapno awan ti malibtawam a paset ti sarita. Da GASPAR, DUQUE ken 'toy numo 'toy biang ket beterano a radio drama scriptwriter. Gaspar iti DZJC, Laoag(?) nagbiddutak kadi? Duque, DZRI Dagupan City, Bombo Radio Baguio City ken DZRH Manila; siak, Mt. Province Broadcasting Corporation-DZWT, Baguio City. Ngamin ti medium outlet wenno rumuaran dagiti images ti sarita ket babaen iti timek (sound) - ket rumuar amin-amin a paset ti sarita babaen iti sound wenno panangibalikas dagiti agbibiag. Aglasat ken ni agbibiag dagiti deskripsion, setting, characterization, ken dadduma pay a paset ti sarita). DAYTOY TI KURANG TI SARITA: setting (kadagiti dadduma nga eksena) ken ti CHARACTERIZATION (kadagiti karakter) ken ladawan ti aglawlaw. PAMANUNOTAN: yantangay ta pasig a dayalogo daytoy, ikagumaan latta ti author nga ibaga ti lugar a yanda, ti aglawlawda, ken dadduma pay a characterization... adu dagiti tekniko iti kombiniente a wagas iti ababa ken namsek a panangiparang a kas kadagiti ehemplo a nadakamat iti ngato. 6. ti padi ditoy ket nalawag a maysa a katoliko ta dagiti laeng padi a katoliko ti di agasawa. Ngem diak latta met maawatan ta ngamin saan a nailawlawag no maysa a secular wenno nonsecular a padi. Namaymayat koma no naibagana no ania ti kayat a sawen ti OFM. Order of Friars Minor ti kayatna a sawen? Iti Northern Luzon, iti laeng Cagayan ti yan ti mission ti OFM. Iti Manila, ti St. Francis School ti eskuelaanda. Kas kunak, awan ngamin ti setting ti sarita. No iti Cagayan koma, awan met ti eskuelaan ti OFM sadiay uray no adda ti mission. Ken saan a nakakontrata dagiti missionero iti pagmissionanda. Ta maysa a panagserbi ti mission. Maysa ngarud daytoy a paset ti sarita a LAPSUS CALAMI. OFM kuna ti author: Order of Friars Minor. Tallo a sanga daytoy: ti Franciscan, Capuchin ken Conventuals. Asino kadagitoy ti nag-OFMan ni Chipmonk? Asus! PAGPAMPANUNOTAN: koma, saanen nga inkabil ni author ti OFM! Secular priest, kunana latta koma, ta iti maysa a paset ti sarita ket mabasa ti panangimpormar ni Opcel iti Santo Papa sadiay Roma. Ngarud, nakaaw-awat a secular a padi ni Chipmonk. Ngem ti OFM, daytan ti nagserbi nga ulaw dagiti makaammo ti catholic religious organization. Adda dagiti eskuelaan a kas ti Narvacan Catholic School (ken dagiti catholic schools iti Ilocos Sur) ket papadi ti mangimaton, NGEM, secular dagitoy ta addada iti sidong ti Obispo ti Archdiocese of Nueva Segovia. Inreserts koma ni author daytoy a paset ti saritana... ITI BUKODKO A BIANG: napintas daytoyen nga aramid ti agdadamo a mannurat a kas iti author. Nupay addan dagiti sumagmamano a sarita ti author nga ineditko ken impablaak iti Saringit Magasin a nagpaayak a kas Literary Editor ken Tawid Newsmagasin a pagpapaayak a kas editor, kunaek a dakkel nga addangna daytoy a sinuratna. KET NO AGTULTULOY ITI INNA PANAGSURAT, ad-adu pay dagiti awatenna a pammadayaw. Yantangay ta napintas ti mekanismo ti panangsuratna, ken naitedna met ti meaning ti definition ti maysa a natakneng nga ama umno laeng a naited ken ni Jimmy (awagko iti author) ti Maika-4 a Gungguna.· ADDA TULOYNA
TI AUTOR: JIMMY M. AGPALO, JR. Premiado a mannurat a nagab-abaken kadagiti adu a pasalip
ni JMAJR. Narimat ti plumana ken maipagpannakkel a mannurat, saan laeng nga iti ILUKO no di pay ket uray iti sabali a pagsasao.
Saanen a mabilang dagiti sinuratna a salaysay, sarita, nobela, daniw ken drama kadagiti panid ti Bannawag, RIMAT, Baggak,
Tribu, Sirmata, Amianan, COVLA Review, Saringit, Tawid Newsmagasin, Love Affair Komiks, Home Life Family ken dadduma pay
a magasin ken pagiwarnak. Sabali laeng dagiti drama scripts a gapuananna a mangegan kadagiti estasion ti radio ken maar-aramat
iti pagadalan ken entablado. Author ti libro a DUYUG TI SINGASING. Maysa a lecturer, editor, Iluko translator, columnist,
hurado, negosiante, gayyem ken ama. Nayasawa ken ni Yolanda Osana. Uppat dagiti bungada- da Julius, Jenny, Jamie Joyce, and
Jaime III. Nayanak iti San Antonio, Narvacan, Ilocos Sur ngem agnaedda a sangapamilia iti Baguio City. Agdama a Literary
Editor ti Tawid Newsmagazine.
___________________________________________ |
|
|
International Copyright Secured ©  All Rights Reserved
THE 1st ILOCANO WEBSITE FOR SHORT STORY AND
POETRY WRITING CONTEST!
|
||
