|
REYNALD F. ANTONIO AWARDS FOR ILUKO LITERATURE |
|
|
|
|
||
|
MAIKALIMA A PASET
Mayat ti pannakailadawan dagiti eksena iti sarita a Dung-aw ni Ariel S. Tabag, isuna laeng ta..... Iti maysa kadagiti thread iti Dap-ayan ti Iluko.com, nadakamat ti TEMA ti sarita. Kuna ti maysa isu nga isu ti tema, a kasna imbilang a no nagaramat dagiti lima a mannurat iti maymaysa a tema, isu nga isun ti saritada. Awan ti kabarbaro a tema, kuna met ti maysa. Taraudi ti 1970's idi nagruar dagiti kakastoy a sarita a maipapan iti rebelde. Ket siempre, matay latta a ti anak. Agsangit ti ina a wenno ti ama ti napalalo. 1980's, ditoyen nga ad-adu dagiti maipapan iti panagrebelde. Adda pay dagiti agkabsat - soldado ti maysa, rebelde ti maysa. Nagadu a nasurat maipapan itoy. Mangibagaak iti sumagmamano nga ehemplo: "Ti Bandera a Natina ti Dara", ni Prudie Padios, ti "Simutsimot iti Lampara ni Julio Madarang" ken ti "Agtutubo a Kukua ti Pagilian" ni Rey Duque, ti nobela ni Cles Rambaud, ken adu pay. Ay, ket, nabayag pay a naiserye a ti "Pulang Mandirigma" ni Rosito Pimentero. Banag a dagitoy ti nangimpluensia kadagiti kakastoy a sarita. Susmariosep, kasla flashflood a nagdagundong dagiti kakastoy a sarita kadagiti pasalip. Ngem dagiti laeng sarita ni Duque ti nakagun-od iti kangrunaan a pammadayaw. Iti maysa a kritisismo ti maysa a pasalip, kuna ni Rey Duque nga awan kadagitoy a sarita ti pudno a nangiladawan no ania a talaga ti nalawag ken balido a rason dagiti agtutubo nga agsebba iti apuy ti rebelion! Awan ti asinoman a nakailadawan ti nagdumaan ti Marxism ken Maoism, wenno ania la ditan nga is-ismo. Awan met ti nasagangko. No analisarentayo ti simutsimot iti pakasaritaan ti Dr. Jose Rizal, maysa a panagsebba iti apuy ti mapaspasamak a rebelion idi panawenna. Ania kadi dayta a panagsebba nga ipasimudaag ni Rizal? Apay a saan a kinayat ni Rizal ti nadara a rebellion? Manmano dagiti makaawat ti pudno a kaipapanan dayta a simutsimot iti lampara? Dimteng manen ti rebelion. Panagrebelde kontra iti gobierno, a kas idi panawen ni Rizal. Ket tapno ngata maulit ti ballaag ni Rizal, isu a kuna met ni Rey Duque iti sarita: "Ti Simutsimot iti Lampara ni Julio Madarang", (ETTI Awards, kadi? Ladingitek no nagbiddutak.). Ngem awansa ketdi ti nakatiliw ti pudno a mensahe daytoy a sarita ni Duque, isu a kunanana manen: "Agtutubo a Kukua ti Pagillian?" (Gov. Evaristo "Titong" Singson Awards for Iluko Literature). Iti pannakapadisi daydi Pres. F.E. Marcos, ti panagrebelde a tema nasuktan ti panagsurender dagiti rebelde. At least, bimmawi wenno nagsubli, saan? Agingga in-inut a nagpukaw dagitoy. Adda pay laeng dagiti mabasa kadagitoy iti 1990's ngem saandan a madlawan wenno awanen ti puersada a kas sarita ta makauman a masarsarita, kunada man. Mano a tawen, aya, a dayta ti masarsarita? Manipud iti tawen a pannaikaipasngayna agingga iti ipapatayna: bale 1970's-1990. Duapulo a tawen? Daytoy ti saan a napanunot ni Ariel S. Tabag idi insalipna daytoy a sarita. No idi kapantokanna iti panagruarna ket manmano dagiti makalusot a sarita a mangabak iti major prizes (1st 3rd) anianto la ketdin ita? Idi basbasaek, sisiimek met bareng no adda ti BARO NGA IDEA ti sarita. Ngem, naupayak ta isu met la isu dagiti sarita a rimmuar idi. LAGLAGIPEN KOMA, KAILIAN: Awan ti kabarbaro a tema, ngem adu dagiti kabarbaro nga idea a dipay nasurat iti maymaysa laeng a tema. No koma ta adda ti inted ti sarita a kabarbaro nga idea, nalabit a nangatngato koma ti rankona, ta nabaked ti pannakasuratna. Ngem, awan met ti kabarbaro nga idea a maiduma kadagiti immunan a sarita. Saan pay a nalawag ditoy no apay nga agrebelde dagiti agtutubo. No ania ti saan a nasayaat iti gobierno. Ania koma ti kabarbaro nga IDEA iti simutsimot? Ti simutsimut idi pay la panawen ni Rizal ket simutsimot pay laeng aginga ita a panawen? A nagsebba ken natay lattan ni simutsimot? Siguro a ket, gapu iti kinaawan iti umno a panangiladawan no apay nga agsebba ti simutsimot iti apuy isu nga agtultuloy latta dayta panagsebba? NGARUD, AWAN TI BARO NGA IDEA kadagiti sarita sipud pay idi panawen ni Rizal! Saan kadi a kabaelan ni mannurat-Iluko ti sabali a ladawan ni simutsimot? Saan kadi a kabaelan ni mannurat-Iluko nga iladawan ti panagungar ni simutsimot a naladaman ti payakna tapno agbalin nga ulidan nga umili iti gimong? Simutsimot, simutsimot, simutsimot...! A nagpatingga laeng iti apuy? Diak a mamati nga awan dagiti simutsimot a naladaman ti payakda ken agtultuloy ti inda panagkayabkab iti gimong tapno isuda ti mangirugi iti nasaknap a panagbalbaliw iti laksid ti kinaawan ti lampara ken tapno masungbatan ti pudno a kaipapanan dayta a lampara! Awan kadi ti makapanunot a mangsurat ken ni simutsimot a naladaman ti payakna ket itan maysan kadagiti kangrunaan a mango exporter ti Filipinas? (General Jose Blando Story) Awan kadi ti makapanunot a mangsurat ken ni simutsimot a kalpasan a naladaman ti payakna ket isuna itan ti maysa kadagiti kangrunaan a mangdepdepensa iti "kalintegan ti tao" (human rights), uray pay kadagiti napeklan a criminal a kas iti "Kuratong Baleleng Case" ket addaanda met ti "kalintegan a kas tao?" (Atty. Arno Sanidad Story). Awan kadi ti makapanunot a mangsurat ken ni simutsimot a kalpasan a naladaman ti payakna ket isu itan ti lider ti maysa a nakabakbaknang a kooperatiba engaged in fish culture and other marine products! (ti pakasaritaan ti maysa nga MNLF commander sadiay Sulu). Sumagmano laeng dagitoy nga ehemplo ti simutsimot a naladaman ti payakda iti lampara ngem agtultuloy pay laeng ti panagtayabda NGEM SAANEN NGA ITI IKUB TI APUY TI LAMPARA NO DI KET ITI UMNO A FORUM TI PAGBABAKALAN! Nagadu dagiti simutsimut a kalpasan a naladaman ti payakda ket agtultuloy pay laeng ti panagtayabda ita ngem saanen nga iti yan ti lampara no di ket iti bukoda a propesion, iti bukodda a trabaho, iti bukodda a wagas. No daytoy koma a simutsimut ti inladawan ni Ariel iti saritana, BARO NGA IDEA kuna koma dagiti hurado ket mabalin a nangatngato koma ti rankona! Ngem 'tay met simutsimot iti lampara ni Rizal ti imparangna. Nasuroken a maysa a siglo nga idea! Iti kontes: umuna a preperensia dagiti hurado dagiti addaan iti baro nga IDEA a mangipaay iti panagdur-as, pannakaitantan-ok ken panagbalbaliw ti bagi, ti gimong, ti ili itoy a panawen, uray no daytoy ket panawen pay la da Hudas, Hestas ken Barabas ti TEMANA. Saan a makuna nga eksperimento ti panangiparang ti sarita nga addaan iti dua a point of view. Nagaramat ni author iti tunggal rugi ti eksena ti saritana iti 3rd person point of view santo met laeng mapan manen iti 2nd person point of view. No siak a biang a, ket mamatiak a makatikaw ti sarita nga addaan iti dua wenno ad-adu a point of view wenno panirigan. Lalo ket awan met ngarud ti pagilasinan ti inda koma panagsina, a basta lattan nagsilpoda dagitoy. (Nupay adda dagiti sarita nga addaan iti dua a POV a kas iti maysa sarita ni Lorenzo Tabin, nalawag met iti panangisinana wenno mailasin iti panangisinana ti POV babaen iti sabali nga eksena.) Saan met ngarud a maawagan iti omniscient point of view daytoy, ta saan met a 3rd person nga agbaliwbaliw ti view pointna. (Ehemplo, dagiti sursuraten ni Artemio T. Ignacio). Kadagiti sarita ni Art Ignacio, 3rd personda, ngem mabasa no kua nga agbaliw ti pokus iti yan ti sarsaritaenna ta umallatiw daytoy iti sabali a karakter. Adda daytoy iti kangrunaan a karakter santo manen umallatiw iti sabali a karakter, kasta ti pokusna. Isu nga omnicient POV. Itoy a sarita, irugina iti 3rd person a kastoy:
|
Sana insilpo daytoy a 2nd person POV a pokus ken ni Ina Pinang
met laeng agingga iti ungto ti eksena: "Dayta ti biagmo: maysa a napudno nga asawa ken ni Aurelio
ken nadungngo nga ina kada Antonio, Alejandro, ken Angela. Sallukobannaka manen ti salemsem a nariknam idi damo nga agsabat
ti imatangyo ken Aurelio, tallopulo a tawen ti napalabasen. Malagipmo la unay ti panayagen ken nasabang a bagi, naisem a bibig
ken narimat a mata. Wen, malagipmo ti panagtakdermo lattan iti ruanganyo ket binuyam ti natanang a yaasidegna kenka agingga
nga inawat ken piniselna ti dakulapmo. Ayna, idi laeng a nakayawanka ket iti pay met maysa a ganggannaet a taga-Ilokos nga
umay kano makigapas, kas kuna ni Amangmo. Ammom latta idin nga isu ti lalaki a katakunaynaymo iti biag..."
Sabagay, uniporme ti inaramidna. Irugina iti rugi ti tunggal eksena ti 3rd person POV, sana met la isilpo ti 2nd POV agingga iti ungto ti eksena. Ngem still a diak a mamati a maysa nga eksperimento a nagballigi daytoy. No koma ta addda ti pagilasinan iti panagsina dagitoy a dua a POV, well, mabalin a kunaentayo a "nagay-ayam" wenno nageksperimento ti author iti POV, ngem awan met ngarud. Kasano nay? Kaniak a biang, diak nga ibilang a maysa nga eksperimental ti kastoy no di ket maysa makatikaw a paset ti sarita, a maysa a nagkamtudan ti author ta DINA MAIRUAR TI LADAWAN TI AGLAWLAW TI SARITANA (a nakausartan ti 3rd person POV) no usarenna ti kangrunaan a bidana ni Ina Pinang (iti 2nd person point of view). Ala, intay ngarud baliwan dayta a 3rd person POV iti 2nd person POV:
SAMO ITA ISILPO DAYTOY:
Nagbalinen a 2nd POV ti binaliwak a 3rd person POV. Agpapadan iti 2nd person POV ti sarita. Maymaysan ti POV, ti laengen 2nd POV. Nasaysayud koma a basaen. Naka-bold face dagiti binaliwak, kailian. Ti napintas a sarita ket adaan iti maymaysa a POINT OF VIEW iti maymaysa a VIEW POINT! POINT OF VIEW ---2nd person VIEW POINT --- ni Ina Pinang/ Aglasat amin amin a narration, characterization, ken amin aminen a banag iti sarita ken ni Ina Pinang nga isu ti SARSARITAEN TI KABIBIAGNA iti daytoy a sarita! Nga isu ti agdung-Dung-aw! Iti kaso ti Omnicient Point of View (OPV), bale 3rd person (TPOV) met la daytoy nga objective wenno subjective wenno nagtipon dagitoy a dua. Iti diperensiada laeng ket ti POKUS. Iti OPV, mabalinna nga ibaliw ti VIEW POINTNA kadagiti sabasabali a karakterna wenno aglawlawna, NGEM NASKEN A SUROTENNA MET LAENG TI PAGLINTEGAN TI PARAGRAPH, nga isu daytoy ti PANANGIRUGI ITI SABALI A PARAGRAPH no agbaliw ti VIEW POINT tapno di makatikaw. Iti TPOV, objective man wenno subjective wenno nagtipon dagitoy a dua, maymaysa ti POKUSNA, ti laeng bida. Ti bida ditoy ket uray saanen nga inaganan (tapno di makauma) ta itakderen daytoy babaen ti SUFFIX NA! (i.e. tinakderanna, binasana, etc.) (Gumatangkayo ngaminen a iti librok a DUYOG TI SINGASING II ta adda amin dagitoy, nalaka met laeng 150 pesos puera mailing and handling, hehehe!) Maysa laeng a tradisional a wagas daytoy a sarita isu a diakon trataren dagiti pasetna. Ala ngarud, kailian, babayu!·
TI AUTOR: JIMMY M. AGPALO, JR. Premiado a mannurat a nagab-abaken kadagiti adu a pasalip
ni JMAJR. Narimat ti plumana ken maipagpannakkel a mannurat, saan laeng nga iti ILUKO no di pay ket uray iti sabali a pagsasao.
Saanen a mabilang dagiti sinuratna a salaysay, sarita, nobela, daniw ken drama kadagiti panid ti Bannawag, RIMAT, Baggak,
Tribu, Sirmata, Amianan, COVLA Review, Saringit, Tawid Newsmagasin, Love Affair Komiks, Home Life Family ken dadduma pay
a magasin ken pagiwarnak. Sabali laeng dagiti drama scripts a gapuananna a mangegan kadagiti estasion ti radio ken maar-aramat
iti pagadalan ken entablado. Author ti libro a DUYUG TI SINGASING. Maysa a lecturer, editor, Iluko translator, columnist,
hurado, negosiante, gayyem ken ama. Nayasawa ken ni Yolanda Osana. Uppat dagiti bungada- da Julius, Jenny, Jamie Joyce, and
Jaime III. Nayanak iti San Antonio, Narvacan, Ilocos Sur ngem agnaedda a sangapamilia iti Baguio City. Agdama a Literary
Editor ti Tawid Newsmagazine.
___________________________________________ |
|
|
International Copyright Secured ©  All Rights Reserved
THE 1st ILOCANO WEBSITE FOR SHORT STORY AND
POETRY WRITING CONTEST!
|
||
