MAIKAWALO A PASET

(DAYTOY a sarita pinaregtanak tapno agtultuloy latta ti innak panagisurat ti maipapan iti kultura ken ti puli.

Manmano dagiti sinurat a maipapan kadagiti Bago. Iti Iluko, dagiti laeng ngata salaysay, opinion ken sarita nga impablaak ti Bannawag, Tribu Magasin ken Tribu Newspaper a sinuratko ti naipablaak.

Adu dagiti term papers, thesis, research ken features a naisurat iti English maipapan itoy a puli a nabaybay-an ken biktima ti political gerrymandering idi un-unana a panawen. Biktima nga agingga iti agdama ket tuntuntonenna pay laeng ti kinaasainona wenno panangrespeto iti kinasinona.

Kas kadagiti sinursuratko nga impablaak ti Bannawag, Tribu Magasin, Tribu Newspaper, sipapanakkelak latta a mangibaga a kabilangak iti daytoy a puli. Bago ni inangko ken natarus no agsao iti Western Kankanaey, ta taga Brgy. Comillas, Cervantes, Ilocos Sur, idinto ta patneng met nga Ilokano daydi amangko a taga Brgy. Dunglayan, Sta. Maria, Ilocos Sur.

Ita, saan laengen a sisiak ti nagsurat maipapan iti puli.)

KAISING, paulo ti sarita a nangabak iti Maikawalo a Gunggona ni Danilo Antalan iti Candon City. Maysa kadagiti karaniagan a sulbod dagiti agdadamo a mannurat. No dina sardengan ti agsurat, namnamaem a pataranna no dina pay ket artapan ti kinalaing ti kailianna, madaydayaw a mannurat nga anak ti Candon City, Reynaldo A. Duque.

Kaising, isu met la daytoy ti tani iti Iluko. Maitani ti maysa nga indibidual iti pakiasawaanna babaen iti nagannak. Wenno maysa daytoy parental marriage.

Narratibo ti ad-adda a nangukopar ti dakkel a paset ti sarita.

Nabingay ti sarita iti innem nga eksena? Intay man siripen:

1. 1921. Insalaysay ti narrator ti maipapan kada Bunias ken Paayas. Ken dagiti annak dagitoy a da Dayag ken Wigan. Agsipud ta nasingedda, inaramidda met ditoyen ti Kaising - wenno isudan a mismo nga amma ti nagtulag nga agassawanto dagitoy annakda inton dumtengda iti umno nga edad.

2. 1941. Baro ken Balasangen da Wigan ken Dayag.

3. Panagpudno ni Paayas ken ni Wigan nga anakna a makiasawan daytoy iti nakaikaisinganna. Siempre, adda ti reaksion a, nga agtaud iti anak. Dina kayat a, siempre, ta adda met ti "laylayden na" wenno ay-ayatenna.

4. Natuloy ti kallaysa da Wigan ken Dayag. Natakuatan ni Wigan nga addaan met ti kaayan-ayat ni Dayag a naikaising met. Ket ti imasna, ni pay Saniata a kaayan-ayat ni Wigan ti nakakaisingan ti ay-ayaten ni Dayag.

5. Nalimed a kinasarita ni Wigan ni Saniata. Kalpasan ti kallaysa da Saniata ken Dagsi, nagsasarak dagiti uppat ket pimmanawda iti lugarda. Natuloy ti ayan-ayat tunggal pareha.

6. 1943. Kalpasan ti dua a tawen, nagsubli dagitoy nga annak ti Bago iti lugarda. Adda ti anak da Wigan ken Saniata, nga isu ni Nilo. Ni Ana met ti anak da Dagsi ken Dayag. Kinaisingda met dagitoy dua nga ubbing.

Daytoy man, kailian, ti sarita.

TI NAGPIGSAAN TI SARITA:

1. Naurnos dagiti eksena ti sarita.

2. Napaneknekan met ditoy ti kinaama dagiti amma iti sarita. Ti kinaadda ti bileg ti timek ken kinaama ti maysa nga ama; ama nga addaan iti maymaysa a sao; ama a matakderanna ti karina.

3. Kaaduan kadagiti nangabak ket traditional structures, ngem daytoy a sarita, nagusar iti circle structure. Inrugina ti narration iti kaising iti dua nga ubbing ken inggibusna met laeng iti kaising iti dua nga ubbing.

4. Naibutaktak kadaytoy a sarita iti kinaadda met ti BERSION ti puli ni Bago in terms of parental marriage a nasaknap nga ugali iti dandani aminsa a puli idi un-unana a panawen.

TI NAGKAPSUTAN TI SARITA:

1. Nakapsut nga opening. Narratibo ngamin ti inusar ti author a kasla maysa a salaysay.

Posible a Solusion: daydiay koma eksena #3 ti nangirugianna, sana inaramid a dramatiko la unay tapno mas catchy kadagiti readers. No ngamin saan a catchy ti opening ti maysa a sarita, posible a di ituloy a basaen ti masadsadut a reader wenno saan agturog wenno maawanan iti ganas wenno iti pinal ket saan a maganasan.

Nakasanggir iti no kasano a lukatan ti sarita iti panangbanniit ti gaganasan dagiti readers.

Iti sarita, dua met laeng ket a kategoria ti pananglukat. Isu daytoy ti SOFT SALE APPROACH KEN HARD SALE APPROACH.

a. SOFT SALE- no saan a simbolismo daytoy, iladawanna ti "kinamisterio" ti kangrunaan nga agbibiag nga agtinnag ti parikut ti sarita. No narratibo daytoy a paset, nasken a tumbokenna met ti parikut ti sarita babaen iti metapora wenno panamagdilig (comparison).

b. HARD SALE. Iderekta nga ibaga ti parikut iti sarita. Awanen ti palikawlikaw. Kas koma itoy, mangadawtayo iti sarita:

"Ama, wad (wada wenno wad' koma) laylaydek," kinunana a kagiddan iti panangugotna iti maysa a nauneg nga anges, "ket tulagmin ay agsimpa ken Saniata." Umis-isem pay isuna maigapu iti nalag-an a panagriknana.

Ngem saan a kas iti ninamnama ni Wigan, timmadem ti rupa ni Paayas.

Timmadul dagiti matana, ket idi kitaenna ti putotna, dandani agsabet ti kidayna.

"Adi mabalin!" Imbugkawna. Tinakderanna iti panangmirana kenni Wigan. "A-adi ay ma-mabalin!" Kinunana nga adda pay pagerger iti bosesna iti panangiridisna.

"Ngem Ama, adda kami si usto ay tawenen. Ino koma di makagapu ay iayadiyo di panagsimpami ken Saniata?"

"Adi mabalin!" Immirut ketdi ti gemgem ni Paayas. "Ta wad di pakiasawaam. Naitulagkan!"

Nalawag met ti nangegna ni Wigan iti imbalikas ti amana ngem nakarkaru pay iti uni ti gangsa a nangtitileng ti lapayagna. Nagallangugan iti lapayagna sa idi kuan, pimmartak ti dalagudog ti barukong. Nalitemen ti rupana idi sanguenna ti amana.

"Adi ay usto sa, Ama. Pangaasim!"

"Naamaan di kaising idi engngaka pay laeng. Ket adik ipalubos ay ingawen di babae nan nagaapatan as maysa ay sawak!" Kinunana a naaramid ti kaising idi maladagada pay laeng.

"Andiak layden di maitulag as babae ay adik nail-ila ken andiak laylayden. Si Saniata laeng di laylaydek ket siya nan ikasalko."

Saan a makatagari ni Paayas. Manipud idi ubing ni Wigan, itattana laeng nga inruangan daytoy. Saanna namnamaen daytoy a reaksion ti putotna.

Santo agtransition a mapan met laeng iti inkabilna a #1 nga eksena, sana suroten a kas panagsagannadna. Laeng no kua, agbaliwen ti structure ti sarita. Ngem, NO awanan iti SYMBOLICAL a meaning ti sarita wenno IMAGES, saan met a nasisita no ania ti structure ti sarita. Ta agbatay met laeng iti klase wenno tipo ti sarita ti maparnuay nga istraktura. No itoy a sarita, nasaysayaat no nasurat a kas traditional structure ta maysa la ngarud a plotted story. Nakapokus ti sarita ti maipapan iti "no ania ti sumaruno" a mapasamak, a saan ket a nakapokus iti psychological, emotional wenno karirikna.

Itoy a sarita, ti soft sale man ken hard sale approach nga opening ket diak nakita, no di ket maysa laeng a gagangay nga introduction.

2. Nakurang ti karakterisasion kadagiti karakter. Kasano ti kinapintas da Dayag ken Saniata? Papaswitan? Wenno uray la natnag ti ngalngalngalem a mangga ken naibbatam ti nangkok ti buggoong nga ipon iti pannakataldiapmo kadakuada? Wenno saan iti inda pannagna, agkanta dagiti billit ken umaribayan dagiti kulibangbang no agyabayab ti pul-oy?

3. Immanipolar ti narrator dagiti eksena. Ti mismo a narrator ti naggapuan ti puersa ti pakasaritaan. Agsipud ta impasalaysay ti wagas ti sarita, nalipatansa ni author idi sursuratenna daytoy a dakkel la unay ti nagdumaan ti salaysay ken sarita. Adda dagiti eksena a sumrek koma iti dramatiko a paset ngem insalaysay latta ti author.

Malagipko la ket ngarud, idi agdadamoak met a mannurat a kas ken ni Danny: "Baliwam! 75% salaysay, 25% sarita met 'toy sinuratmo!" Kuna man idi ni daydayawenmi unay iti kinaanusna a Literary Editor ti Bannawag, Jose Asia Bragado, no adda ti isublina a saritak. "Ti sarita ket sarita. Ti salaysay ket salaysay a! Adda rikna a marikna, adda timek a mangngeg, adda raman a mananam, adda makita iti muging a buya, adda ti angot a masay-op dagiti readers iti sarita!" Innayon pay ni apo Bragado iti surat-balakadna.

Itoy a sarita ni Danny, kumpletos dagiti facts and figures (kas maysa a salaysay). Ngem kas maysa a sarita, diak a nakarikna iti emotions nga umasping iti "Kanta iti Sab-ok ti Agpakada a Malem", diak a nakita iti mugingko dagiti sibibiag a buya nga umasping iti "'Sumasayyo'", wenno ti angot sagu, rikna ti panagibales ken panaglapped ken buya iti kabambantayan iti "Ti Sagu ni Ama Beren".

Itoy a sarita, napasamak (setting) iti kabambantayan a lugar dagiti Bago, NGEM, apounayen aya, ta di man la inladawan met ni author no ania ti langa dagiti bantay iti Kabagoan no kalbo wenno saan; no ania ti raman ti tapuy (no agmisuotka a tumilmon wenno saan); no nabang-i wenno naangpep ketdi ti kapanagan? Ken dadduma pay a buya.

Nalaing nga agisalaysay iti maysa a sarita ti author ngem nagkamtud iti panagsuratna iti maysa a sarita.

4. Annabo ni Nostradamus ti narrator? Ta siniguradonan nga agkatuloyanto da Nilo ken Ana iti paggibusan ti sarita.

Kaniak a biang, saan a rumbeng dayta a maipasigurado. Ngamin, adda met ti pagsasao a "HISTORY REPEATS ITSELF!" Iti trending ti parental marriage, generations by generations a nagin-inut a napukaw. Ket addaan iti tallo a henerasion iti sarita. So, apay nga ipasigurado ni author nga agkatuloyan da Nilo ken Ana iti masakbayan? Saanto ngata a suroten met da Nilo ken Ana ti dana a nagnaan dagiti dadakkelda?

SOLUSION. Kastoy koma: siguradon nga agkatuloyan dagitoy dua nga ubbing no saanda a suroten ti inaramid da tattatang ken nannanangda. (Wenno, no i-subtext: no dida pagnaan ti desdes a nagnaan dagiti dadakkelda). Neutral-either a surotenda titugot dagiti dadakkelda wenno saan, natamaan latta ni author ti pasamak....

5. Kayatko laeng nga ibaga ditoy a parapo a no agsuratka iti maipapan iti kultura ken aw-awid iti maysa a puli, NASKEN A NAISALSALUMINA ken awan daytoy iti sabali a puli. Ti KAISING ket BERSION laeng ni Bago iti parental marriage. Ngarud itoy a sarita, AWAN TI BARO NGA IDEA WENNO IMPORMASION nga impadigo ti author ta ti parental marriage ket diaksa pay naiyanak dagitoyen ti topiko dagiti immuna a mannurat.

Nupay kasta, napintas unayen daytoy nga aramid ti maysa nga agdadamo a mannurat a kas ken ni Danilo Antalan. Kas iti kunak, no dina isardeng ti agsurat, nalabit a mapataranna no dina pay ket artapan ni Reynaldo A. Duque a kailianna. Ta adda kenkuana ti mata ti maysa a mannurat. He should never sideline his muse.·

TI AUTOR:  JIMMY M. AGPALO, JR.

Premiado a mannurat a nagab-abaken kadagiti adu a pasalip ni JMAJR. Narimat ti plumana ken maipagpannakkel a mannurat, saan laeng nga iti ILUKO no di pay ket uray iti sabali a pagsasao. Saanen a mabilang dagiti sinuratna a salaysay, sarita, nobela, daniw ken drama kadagiti panid ti Bannawag, RIMAT, Baggak, Tribu, Sirmata, Amianan, COVLA Review, Saringit, Tawid Newsmagasin, Love Affair Komiks, Home Life Family ken dadduma pay a magasin ken pagiwarnak. Sabali laeng dagiti drama scripts a gapuananna a mangegan kadagiti estasion ti radio ken maar-aramat iti pagadalan ken entablado. Author ti libro a DUYUG TI SINGASING. Maysa a lecturer, editor, Iluko translator, columnist, hurado, negosiante, gayyem ken ama. Nayasawa ken ni Yolanda Osana. Uppat dagiti bungada- da Julius, Jenny, Jamie Joyce, and Jaime III. Nayanak iti San Antonio, Narvacan, Ilocos Sur ngem agnaedda a sangapamilia iti Baguio City. Agdama a Literary Editor ti Tawid Newsmagazine.

___________________________________________