|
REYNALD F. ANTONIO AWARDS FOR ILUKO LITERATURE |
|
|
|
|
||
|
MAUDI A PASET AGKIBINTA PAY A MAGNA #9 Sarita ti maysa kadagiti panuli ti Literatura Ilokana, ni daydayawenmi unay apo Jeremias A. Calixto. Ti sarita ket maysa a detached "autobiography". Linapgis a biograpia ti awtor wenno maysa a paset ti biograpia ti awtor, kunata man laengen ta nalawlawag. Aminek, saanak pay laeng a pamiliar ti kastoy a sarita. Uray iti Literatura Ilokana ket saan a pamiliar iti kastoy. Isu a kuna ni Manong Reynaldo A. Duque iti librona a "No Agsuratka Iti Sarita" iti panid 75: "Maysa a galad ti naisina nga autobiograpia a kas punto-de-bista, isu ti kabayagen ti pasamak a masaysalaysay iti sarita. Nalabit a napasamak daytoy iti sangapulo, duapulo a tawen wenno nasursurok pay iti biang ti narrator ngem ita laeng nga insuratna." Manen, awan pay ti kastoy a nabasami a sarita iti Iluko. Iti ganggannaet, madakamat dagiti sarita a "First Confession" ni Frank O'Connor, "Warm River" ni Erskine Caldwell, "The Use of Force" ni William Carlos Williams, ken "Bad Characters" ni Jean Stafford. Nga isu ti napasamak itoy a sarita ni apo Jeremias A. Calixto, pinullo a tawen ti napalabas ti love story a masarsarita wenno laglagipen dagiti agassawa. Ket agsipud ta agdadamoak wenno saanak met unay a pamiliar itoy a klase ti sarita a kas iti Literatura Ilokana, pinalabsak manen ti "Autbiography" ni Benjamin Franklin ken ti "I Remember" nga autobiography met ni Boris Pasternak. No kasano a rinangtayan da Benjamin Franklin ken Boris Pasternak ti napalabas ken iti agdama (a panagsurat da Franklin ken Pasternak ti libroda, siempre!) isu met laeng iti nakitak iti sarita ni apo Jeremias. Kabayatan ti panangbasbasak ti sarita ni apo Jeremias, naiyuyengak met sadiay adayo a napalabas, lalo iti kaabal-abalan idi ubingak ken idi agtutuboak. Sumagepsep ti mensahe nga itden ti sarita nga isu dayta ti panangipateg kadagiti sursurat a kas ladawan wenno rangtay ti napalabas wenno sursurat/surat a kas paset ti biag wenno paset ti literatura. Wen, kailian, saan a ti basbasaem a sarita ni apo Jeremias ti yan ti nagpigsaan ti sarita, no di ket impluensiana kenka kalpasan (uray kabayatan) a panangbasam. Itoy a sarita, pinalagipannatayo ti kinapateg dagiti sinurat wenno ti literatura a kas kararua ti puli. Iti naudi a panangbasak daytoy a sarita, sakbay a suratek daytoy a komento, adda latta ti impluensiana. Itoy a sarita, gapu iti surat, narangtayan ti napalabas ken agdama. Nawarwar ti nakapimpintas a love story. Ket gapu iti surat iti sarita, tinakderak ti desktopko ket binukitkitko dagiti daan met a sursurat idi 1988. Sursurat kadagiti diak ammo a tattao, a nangdaydayaw ti daniwko a Filipino (Tagalog) nga impablaak iti Love Affair Komiks Magasin. Sursurat a paseten ti biagko, a kas maysa a balitok iti biagko. A kas iti surat ni apo Jeremias itoy a sarita. Sangapulo ket innem a sursurat dagitoy a naggapu manipud iti nadumaduma a paset ti pagilian, manipud Davao agingga Baggao ken adda pay maysa a naggapu iti Japan. Nagpintas a basaen ti panagdaydayawda ti daniwko a napauluan iti "Adora". Ala ket, inkarikon idi ti bagik a saanakon nga agsurat pay kalpasan a naganko laeng ti saan a nagusugosan iti daniwko, amin a binatog ti saritak ket nagusogusan amin iti maysa a seminar workshop nga inangay ti GUMIL Baguio. Ket wen a, apay ketdin a saanen, nakasangitak a idi agmaymaysaakon. Imbarbartekak pay a, ta mangnginumak met. Immismisaak pay iti sakit ti nakemko, ket kiniddawko iti Namarsua ken ti Nasantuan nga Ina nga ikkatenda koma ti gurak kadagitoy a mannurat-lektiurer a nagapon iti barukongko. Ken inkarik, saanakton nga agsurat pay a pulos ta narigat gayam ti masaktan, ti mapagbalin a kasla naglugnakan ti nuang, baboy wenno rhinoceros ti sinuratna. Panagriknak idi, kaslaak simrek iti lubong a saanak met a maikari, kasla dimmar-ayak iti pasken a saanak a maikari. Pinuorak pay a dagiti manuskrito nga ineditda iti siudotko. Nanipud idin, saanakon a nakibibiang iti GUMIL. Ahuu, bay-am dayta a gumgumil, awan ti nasayaat a maitedna kaniak dayta, kunkunak a no kasta nga agawis da Pedrito Sanidad, Bagnos Cudiamat, Charlie Pinto ken Josephine Iwatani iti idadar-ayko iti gumgumil. Limmandoken ti pasugnodko. Naipablaak ti daniwko nga "Adora". Nagsangpet dagitoy a 16 a surat, ket ti landok a pasugnod, narunaw! Ket inkarik iti bagik, nga atiwekto dagitoy a mannurat-lektiurer a nangworkshop ti daniwko ken saritak. Inkarik iti bagik, nga ipasnekko ti agsursuro nga agsurat tapno siakto ti kalatakan a mannurat nga Ilokano ditoy Siudad Dagiti Saleng. Diak ammo no napasamaken dayta, ngem ury ngata pagtitiponem amin a pammadayaw nga inawat dagiti kameng ti GUMIL Benguet ken ti sigud a GUMIL Baguio saanda pay laeng a maartapan ti binakruyko. Nalpas ti panaglaglagip, panangpalabas kadagiti sinurat a nangiduron kaniak no apay a nagbalinak a naan-anay a mannurat. Isem nga agingga iti dapan. Sinubliak ni gayyemko nga AMD Athlon 850 ket intuloyko manen a suraten daytoy! No apay nga ibagbagak daytoy a napalabasko, kailian, kasta ti kinapigsa ti impluensia daytoy a sarita. No kasano a rinangtayanna ti napalabas ken agdama. Napintas ti sikolohiana maipapan iti no kasano ti agayat iti Till Death Do Us Part. Pinapintas pay ti panagaramat ti author kadagit subtext a kas iti: Agkibinta Pay a Magna, nadagsen iti abagana ti tawen, gilap ni ayat, nalawa a giwang(ti nagbaetan) nangato nga alad (iti nagbaetan),nalag-an a payak tapno danunen ti nangatngato a langit. Ken adu pay. Iti naudi, isu a mismo (ti ay-ayatenna) ti payak. Ngem iti bersion ni Beth Midler iti kantana, kunana met "Youre the wind beneath my wings!" Makuna a nakabakbaked dagitoy a kita iti panangiladawan iti maysa nga ay-ayaten. Ababa ngem namsek a panagiladawan. Immortal a panangiladawan. Ket manen, dagiti laeng makuna a bangolan ken nalawa ti sirmatana ti makasurat kadagitoy a binatog. No paliiwentayo kadagiti sangapulo a nangabak, talloda laeng a nagaramat ti subtext: Fernando Sanchez (Sumasayyo), Agustin dC Rubin (Kanta iti Sab-ok...) ken ni apo Jeremias A. Calixto itoy a sarita. Kadagiti sangapulo a nangabak, mabalin met nga intay dasigen ida iti tallo a henerasion dagiti mannurat. Iti umuna a henerasion, da appo Jeremias Calixto, Agustin DC Rubin ken Fernando B. Sanchez. Iti maika-2 a henerasion: Da appo Marcelino Tablizo ken Julio Belmes. Maibilang koma met ni Arnold Pascual Jose ditoy a henerasion ta padak isuna nga "anak" ti Dakilang Ugat Awards ni apo Amado Yoro, ngem, sarita ti pagsasaritaantayo. Naladladaw a nagsurat iti sarita ni apo Arnold isu a maibilang ti kunak iti Maikatlo a henerasion: Ariel Tabag, Jaime Raras, Arnold Pascual Jose, Clarito de Francia ken ni Danilo Antalan. Iti maysa a literary discussion a nadar-ayak, kuna ti maysa a beterano a mannurat: "Iluko literature ket umal-alas ti kalidadna!" Natnagko pay ti sarmingko a nakangngeg ken napangangaak. "Ania ti kayatmo a sawen?" imbalesko. "Napimpintas nga adayo dagiti sarita idi 50's 60's ken 70's ngem kadagiti sinurat iti 80's, 90's ken iti agdama. No adda man dagiti napintas a sarita ita, putar dagiti agsursurat idi 70's agpababa." Bigla a naaddaanak iti interest a mangammo itoy a banag. Ket nagur-urnongak kadagiti datos. Kayatko a suraten daytoy. (No kayatto ni Reynald, itedkonto ditoy www.rfaafil.com.) Nalagipko itan ti komento ni Dr. Leoncio Deriada, propesor iti U.P. in the Visayas ken maysa kadagiti panuli ti Philippine Literature iti agdama ken ti paboritok la unay nga editor (poetry) ti Home Life Family Magazine. Kunana iti insublina a daniwko: "Jim, napaka-realistic ang mga linia mo. Palitan mo at gamitan ng mga figure of speech. Ganito ang mga magagandang ani ng literatura..." Ania ngamin aya ti figure of speech, kailian? Subtext! Daytoy ngarud ti maysa kadagiti nagdumaan ti sarita idi 1950's-70's ken iti 1980's agingga iti agdama. Subtext! Napaliiwko daytoy kadagiti sinurat. Ket mapaliiwtayo man itan kadagitoy sangapulo (10) a nangabak ditoy RFAAFIL 2002-2003! Da apo Calixto, Rubin ken Sanchez ket nagsursurat idi 1970's agpababa. Isu nga addaan iti subtext kadagiti binatogda! Idinto ta dagiti naud-udin a henerasion ket napaka-realistic dagiti BINATOGDA. |
HEP! Agurayka, kailian, DAGITI BINATOG kunak,
a saan ket a ti sibubukel a sarita wenno ti presentasion ti sarita, ta siempre masapul a realistic ti pakabuklan ti sarita
ken ti presentasion, ngem kadagiti BINATOG wenno SUMAGMAMANO a binatog, timplaan koma iti SUBTEXT a mangitag-ay ti kalidad
ti sinurat a kas bunga ti ARTE ITI LITERATURA! Kadagiti sarita idi 1970's agpababa, awan
ti nasagangko a nangisalaysay kadagiti saritada, no di ket NAGESTORIADA! Iti 1980's agpangato, adun dagiti mabasatayo nga
impasalaysay dagiti sarita. Isu a mamatiak ti kuna 'toy mannurat ken
Bukaneg Awardee a nag-deteriorate ti kalidad dagiti sinurat iti 1980's agpangato gapu ti kinaawan ti SUBTEXT kadagiti sinurat
(no adda, gapuanan dagiti nagsursurat nanipud idi 1970's agpababa, A KAS ITOY A PASALIP RFAAFIL 2002-2003), ken IMPASALAYSAYEN
dagiti sarita a saan ket a naisurat a kas sarita.
Nalagipko manen ti kuna daydi Prof. Felino
L. Lorente, editor ti St. Louis University Research Journal iti maysa a diskusionmi iti trending wenno panagtaray ti sarita-iIluko
iti 1980's ken 1990's. Mas ayunan daydi Prof. Lorente a napimpintas dagiti sarita idi 1970's agpababa. Dinamagko no apay. "Ti sarita ket nasken a maisarita, a saan
ket a maisalaysay..." Husto ti kinunana. Maysa daytoy a rason no
apay bimmaba ti kalidad dagiti sinurat iti agdama. Adtoy dagiti sumagmamano natakuatak a rason: 1)napukaw ti subtext a binatog 2)naipasalaysay dagiti sarita (basaen dagiti
sarita a talaga a naisarita a kas iti Proserpina ken ti Ti Daga, ti Tudo ken ti Init ni Juan S.P. Hidalgo, Jr. 3) napukaw dagiti sikolohia ken pilosopia
kadagiti sinurat (ti ehemplo a sarita a napnuan iti sikolohia ken pilosopia, kailian, ket ti Ti Kasangay ni Manang Eden, ni
Dionisio S. Bulong ken ti Ti Kalintegan ti Suelas ti Sapatos, ni Meliton. Gal. Brillantes, basaenyo dagitoy, kailian, ket
patiek a saanna laeng a balbaliwan ti panirigam maipapan iti sarita no di pay ket balbalaiwanna ti panirigam maipapan iti
gimong ken iti biagmo) 4) kimmapsut ti characterization (Uray siak,
aminek, nakapsutak met ditoy a banag, hehehe!) 5) ken dadduma pay...urayen laengen dagiti
dadduma pay a detalie iti salaysayko nga ar-aramidek. Ladingitek unay, unay, no nadagsen dagiti
balikasko ditoy, ngem kas maysa a kritiko ti Literatura Ilokana, nasken nga ibaga ken isurat dagiti makita a kinapudno, para
iti idudur-as ti pluma dagiti annabo ni Bukaneg ken para iti idudur-as ti Literatura ni Saluyot. Wen, ammok nga adda ngata dagiti sumagmamano
a masaktan a mannurat itoy nga insuratko, ngem ammok a pangananyonto met ti pinggan a nanganak, uminumkayto met iti tasa nga
imminumak, maturogkayto iti papag a nagturogak, agpungan ken aguleskayto met iti nagpunganak ken nagulesak, agtagtagainepkayto
iti kas iti tinagtagainepko... No maawatanyo daytoy a binatogko, depdepenna ti apuy iti barukongyo ket makitanakto iti maysa
nga aldaw iti maysa a suli iti mugingmo a mangis-isem kenka a manguk-ukkon ken mangitagtag-ay kadagiti palakpak ken dir-i...
Ala, uray dinakto gamden nga ibalud kadagita takiagmo,umanayen ti raniag ti init kadagita matam a balunekto iti nagkaysa,
ta inakopmo nga impedastal dagiti tugotko... Sinurat ni Clarito de Francia. Napintas ti
pannakasuratna iti tradisional a wagas. Mayat dagiti eksena ken risiris a plinanona. Ngem, kadagiti pasalip, saan a preperensia
dagiti hurados dagiti topiko a nabayagen a nadulduldol ta kasla taba a makasuya. Awan ti subtext a binatog? Diak ammo. Awan
ti baro nga idea iti sarita, MALAKSID iti panangbaliw ti author ti binatog a NAPALPALET TI DARA NGEM ITI DANUM a napan iti
DUMA TI MARIS TI DARA. Ngem kaniak a biang, mas poetic line ti "Napalpalet..."
ngem ti "Duma..." Iti "Napalpalet..." maysa a metaphoric comparison
iti danum ken dara. Idinto ta ti "Duma..." ket saan unay a nalawag ti parnuayenna nga images. Blurred iti muging agsipud ta
maysa dayta nga incomplete sentence a nangpataud iti incomplete thought. Isu a no siak ti mangedit, agbalinen no kua a kastoy:
"DINTO AGKUPAS TI MARIS TI DARA." Maysan daytoy a complete sentence a mangibunga iti complete thought ket nalawagen ti imagesna
iti muging. Maysa kadagiti kangrunaan a sursuruen ni
mannurat tapno agbalin a naan-anay a mannurat ket ti panagsuratna kadagiti binatog a COMPLETE SENTENCE a mangibunga met iti
COMPLETE THOUGHT, ta no saan, kunaen la ketdi dagiti readers iti saritam: DIAK MAAWATAN! (Idiay adda ti load, hehehe!) Isu
a ti sarita, nasken nga i-LOADmo met a dagiti binatog a complete sentence tapno dida ibagbaga ti DIAK MAAWATAN! Adtoy ti maysa a klasiko nga ehemplo ti titulo
ti sarita nga umarngi koma iti sarsaritaentayo, manipud kadagiti nangabak a sarita ni Bukaneg Awardee Salvador Espejo : "Nalabaga
ti Marismo, Kalapati" ken ti "Ket iti Kapanagan, Nalunes Dagiti Sabong." Mabasam ditoy ti complete sentence nga adaan iti
complete thought. Indarasko daytoy a sinurat, ken pinaggiddankon
dagitoy dua a naudi a sarita, ngamin kayatko iti aginana bassit. Ta idi agsapa ti Enero 12 ket indalitnak ti Hypertension.
Nagruar ti dara iti agongko ken nagsarwaak iti dara, kimmudrep ti panagkitak ken agbibineg pay laeng agingga ita ti kanigid
a paset ti bagik. Inkarigatak a sinurat daytoy gapu iti ayatko
iti Literatura Ilokana, ken ti RFAAFIL. Agyamanak unay ken ni Reynald F. Antonio,
iti panangipalubosna a mangiburayak iti sangkabassit a kritika ken panirigak kadagiti nangabak a sarita, ken iti panangipalubosna
a mairaman dagitoy a kritika ken panirigan iti maika-4 a librok: KRITIKA KEN PANIRIGAN, kadagiti napili a sarita, dagiti nangabak
iti Palanca, RFAAFIL 2002-2003 ken dagiti napili a sarita iti Tawid Newsmagasin. Agyamanak met unay kadakayo amin a mannurat,
agngayangay a mannurat ken amin a naayat a nangbasa kadagitoy a sinuratko ditoy www.rfaafil.com ken iti Tawid Newsmagasin a nakaipablaakanna. Kadagiti nagasangan, dumawatak manen iti
naan-anay unay a pammakawanyo.... Toy agnanayon a sipapakumbaba,
TI AUTOR: JIMMY M. AGPALO, JR. Premiado a mannurat a nagab-abaken kadagiti adu a pasalip
ni JMAJR. Narimat ti plumana ken maipagpannakkel a mannurat, saan laeng nga iti ILUKO no di pay ket uray iti sabali a pagsasao.
Saanen a mabilang dagiti sinuratna a salaysay, sarita, nobela, daniw ken drama kadagiti panid ti Bannawag, RIMAT, Baggak,
Tribu, Sirmata, Amianan, COVLA Review, Saringit, Tawid Newsmagasin, Love Affair Komiks, Home Life Family ken dadduma pay
a magasin ken pagiwarnak. Sabali laeng dagiti drama scripts a gapuananna a mangegan kadagiti estasion ti radio ken maar-aramat
iti pagadalan ken entablado. Author ti libro a DUYUG TI SINGASING. Maysa a lecturer, editor, Iluko translator, columnist,
hurado, negosiante, gayyem ken ama. Nayasawa ken ni Yolanda Osana. Uppat dagiti bungada- da Julius, Jenny, Jamie Joyce, and
Jaime III. Nayanak iti San Antonio, Narvacan, Ilocos Sur ngem agnaedda a sangapamilia iti Baguio City. Agdama a Literary
Editor ti Tawid Newsmagazine.
___________________________________________ |
|
|
International Copyright Secured ©  All Rights Reserved
THE 1st ILOCANO WEBSITE FOR SHORT STORY AND
POETRY WRITING CONTEST!
|
||
